III SA/Gd 1006/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń, Sędziowie Sędzia WSA Janina Guść (spr.), Sędzia WSA Irena Wesołowska, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Beata Jarecka, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 4 lipca 2018 r. sprawy ze skargi P.M. na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 11 września 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu Programu Rolnośrodowiskowego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 11 września 2017 r. Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. utrzymał w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia 9 marca 2017 r., którą ustalono skarżącej P. M. kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu Programu Rolnośrodowiskowego za lata 2012-2015 w łącznej wysokości 193 024,60 zł. Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: W dniu 14 marca 2012 r. skarżąca zawarła z matką umowę użyczenia działki nr [...] o powierzchni 59,21 ha, położonej w gminie B., obręb B. na okres od 15 marca 2012 r. do 31 grudnia 2017 r. (przedmiotowa nieruchomość została oddana w dzierżawę matce skarżącej przez Agencję Nieruchomości Rolnych na podstawie umowy z 15 września 2011 r., zawartej na okres od 15 września 2011 r. do 15 września 2031 r.). W latach 2012-2015 skarżąca występowała z wnioskami o przyznanie płatności z rolnośrodowiskowej z tytułu realizacji pakietu 2 rolnictwo ekologiczne, wariantu 2.2 uprawy rolnicze. Kierownik Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. decyzjami z 11 grudnia 2012 r. i 5 czerwca 2014 r. przyznał skarżącej płatności rolnośrodowiskowe w kwotach po 49 736,40 zł oraz decyzjami z dnia 19 lutego 2015 r. i 6 maja 2016 r. w kwotach po 46 775, 90 zł. Skarżąca nie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie płatności na rok 2016. Wobec powyższego Kierownik Biura Powiatowego ARiMR przyjął, iż skarżąca zaniechała kontynuowania zobowiązania rolnośrodowiskowego i wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych przez skarżącą płatności a następnie decyzją z 9 marca 2017 r. ustalił tę kwotę w łącznej wysokości 193 024,60 zł. Organ I instancji zbadał przesłanki wyłączające obowiązek zwrotu otrzymanej przez skarżącą pomocy, o których mowa w art. 47 ust. 1 i 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz § 45 rozporządzenia rolnośrodowiskowego (Dz.U.UE L z dnia 23 grudnia 2006 r., powoływanego dalej jako rozporządzenie Komisji (WE) nr 1974/2006), stwierdzając, iż w rozpatrywanej sprawie powyższe kryteria nie zostały spełnione. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR nie podzielił argumentacji skarżącej, w świetle której rozwiązanie przez Agencję Nieruchomości Rolnych umowy dzierżawy nieruchomości zawartej z matką skarżącej, z uwagi na spór, którego przedmiotem była wysokość czynszu dzierżawy, należy rozpatrywać w kategorii siły wyższej i nadzwyczajnych okoliczności, których nie była w stanie przewidzieć w chwili rozpoczęcia zobowiązania rolnośrodowiskowego a które miały wpływ na jego realizację. W jego ocenie wpływu na podjęte rozstrzygnięcie nie mogło mieć oświadczenie skarżącej, z którego wynika, iż przez cały okres zobowiązania rolnośrodowiskowego sumiennie wykonywała ona obowiązki wynikające z jego realizacji oraz użytkowała grunty rolne w sposób prawidłowy, ponosząc znaczne nakłady finansowe, zaś przyczyny rozwiązania wieloletniej umowy dzierżawy przez Agencję Nieruchomości Rolnych nie wynikały z jej winy, zaniedbania czy też celowego działania. W dalszej części uzasadnienia organ I instancji wyjaśnił, że w przypadku zaniechania prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych, do których została przyznana płatność zwrotowi podlega całość płatności, za cały okres jej pobierania, powołując się na § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 26 lutego 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, Dz. U. Nr 33, poz. 262 ze zm.), zapisy zawarte w części XI wniosku oraz § 39 ust. 1 i 2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, Dz. U. z 2013 r. poz. 361 ze zm.). Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G., po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, zaskarżoną decyzją z 11 września 2017 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że w sprawie zastosowanie mają przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013), powoływanego w dalszej części uzasadnienia jako rozporządzenie. Następnie przywołał brzmienie przepisów zawartych m.in. w § 2 ust. 1 pkt 3 oraz § 39 ust. 2 pkt 2 i 4 rozporządzenia, regulujących zwrot płatności w przypadku zaniechania prowadzenia działalności rolniczej oraz wskazujących okoliczności, których zaistnienie wyklucza obowiązek zwrotu płatności oraz art. 47 rozporządzenia nr 1974/2006, w którym przykładowo wymieniono okoliczności, które należy kwalifikować jako przypadki siły wyższej lub wyjątkowe okoliczności zwalniające z obowiązku częściowego lub pełnego zwrotu pomocy a także wskazano sposób i termin ich zgłaszania. Organ odwoławczy ustalił, że na podstawie § 3 ust. 2 umowy użyczenia zawartej przez skarżącą z jej matką, zobowiązała się ona ponoszenia kosztów utrzymania gruntów, w tym m.in. uiszczania należnych opłat czynszowych. W piśmie z 2 grudnia 2012 r. Agencja Nieruchomości Rolnych wezwała matkę skarżącej do uregulowania zaległego czynszu za dzierżawę gruntów (nie był on opłacany przez dwa kolejne półrocza) w terminie trzech miesięcy, wskazując, iż brak uregulowania należności może skutkować rozwiązaniem umowy, co nastąpiło 2 maja 2016 r., zaś egzekucja nieruchomości miała miejsce 18 sierpnia 2016 r. W tych okolicznościach – zdaniem organu odwoławczego– nie można przyjąć, iż do rozwiązania umowy dzierżawy gruntów rolnych użytkowanych przez skarżącą doszło z przyczyn od niej niezależnych, o których mowa w § 9 ust. 5 pkt 6 rozporządzenia. Organ odwoławczy nie uwzględnił wyjaśnień skarżącej, która podnosiła, że nie zgłosiła faktu rozwiązania umowy dzierżawy gruntów ze względu na prowadzone negocjacje z Agencja Nieruchomości Rolnych i przyjął, iż skarżąca zaprzestała realizacji zobowiązania w dniu 15 marca 2016 r., zaś o wypowiedzeniu umowy dzierżawy gruntów poinformowała Kierownika Biura Powiatowego ARiMR dopiero w dniu 21 grudnia 2016 r. W konsekwencji stwierdził, że skarżąca nie dochowała 10-dniowego terminu, o którym mowa w art. 47 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006. W tym stanie sprawy organ odwoławczy stwierdził, iż brak jest podstaw do odstąpienia od ustalenia skarżącej kwoty nienależnie pobranych przez nią płatności ONW ze względu na zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej na obszarach ONW. Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR nie dopatrzył się naruszenia przez organ I instancji art. 73 w zw. z art. 75 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009, wskazując, że przepisy te odnoszą się do innych sytuacji, w których we wniosku o przyznanie płatności na dany rok organ stwierdzi nieprawidłowości związane na przykład z prawidłową deklaracją powierzchni, przestrzegania zasad wzajemnej niezgodności, wobec czego nie mają one zastosowania w postępowaniu w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności. Organ uznał za bezzasadne zarzuty, że postępowanie przed organem I instancji zostało przeprowadzone z naruszeniem przepisów art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. Nie zgadzając się z powyższą decyzją P. M. zaskarżyła ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, żądając uchylenia w całości decyzji organów obu instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie następujących przepisów prawa procesowego: 1/ art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. poprzez brak podjęcia przez organ odwoławczy wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, co skutkowało błędnym przyjęciem, że: a/ skarżąca nie zawiadomiła organu o niemożliwości realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego na rok 2016 w przepisanym terminie, podczas gdy trudności w realizacji przedmiotowego zobowiązania skarżąca zgłosiła przed wszczęciem kontroli, czyli zgodnie z pkt 94 preambuły rozporządzenia Komisji nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz.U. L 316 z 2.12.2009, str. 65); b/ okoliczność wypowiedzenia przez Agencję Nieruchomości Rolnych wieloletniej umowy dzierżawy, której przedmiotem były grunty rolne użytkowane przez skarżącą nie stanowiła siły wyższej, jak też wyjątkowej okoliczności, której skarżąca nie była w stanie przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego, a – zdaniem pełnomocnika – była wynikiem przyczyn niezależnych od skarżącej oraz miała wpływ na przerwanie zobowiązania rolnośrodowiskowego; c/ skarżąca ponosi odpowiedzialność za wypowiedzenie przez Agencję Nieruchomości Rolnych umowy dzierżawy, której stroną była matka skarżącej, podczas gdy z umowy użyczenia, wynika jedynie, że skarżąca była obowiązana płacić czynsz użyczającej, z którego to obowiązku się wywiązywała. Pełnomocnik wyjaśniła, że skarżąca nie była stroną umowy dzierżawy, nie miała wpływu na fakt wywiązywania się przez matkę ze zobowiązań wobec Agencji Nieruchomości Rolnych, zatem nie ponosi odpowiedzialności za spór dotyczący wzajemnych roszczeń zaistniały pomiędzy jej stronami. Podniosła, iż skarżąca, działając w dobrej wierze, nie złożyła wniosku o płatność na 2016 r. na skutek okoliczności, za które nie ponosiła winy oraz realizowała zobowiązanie rolnośrodowiskowe w sposób prawidłowy w latach 2012-2015, co zostało pominięte przez organ; 2/ art. 8 oraz art. 80 k.p.a. poprzez dowolną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, skutkującą szeregiem błędów w ustaleniach faktycznych a w konsekwencji wydaniem negatywnej dla skarżącej decyzji. Skarżąca wskazała, że prowadzenie postępowania z naruszeniem ww. przepisów skutkowało naruszeniem przepisu prawa materialnego, tj. art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 w związku z § 45 pkt 8 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego programem Rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007-2013. Skarżąca podniosła także zarzut naruszenia art. 73 ust. 1 rozporządzenia Komisji nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz.U. L 316 z 2.12.2009, str. 65) w związku z art. 75 rozporządzenia Komisji nr 1122/2009 poprzez jego niezastosowanie. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Odnosząc się do zarzutu naruszenia pkt 94 preambuły rozporządzenia Komisji nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. organ zauważył, że gdyby za prawidłową przyjąć jego wykładnię zaprezentowaną w skardze, to termin do powiadomienia mógłby być odległy i niewiadomy, co przeczy zasadzie pewności obrotu prawnego. W piśmie procesowym z 21 grudnia 2017 r. skarżąca zwróciła uwagę na prymat prawa unijnego, wskazując, że przepisy prawa krajowego, nakładające na rolnika 10-dniowy termin na powiadomienie, zostały sformułowane w sposób nieprawidłowy – sprzeczny z obowiązującym prawem unijnym, zatem w przedmiotowej sprawie należy zastosować przepisy unijne, których celem jest ochrona beneficjenta. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Uwzględnienie skargi, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako p.p.s.a., następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez organ przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów postępowania dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W wyniku przeprowadzonej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, z punktu widzenia wskazanych wyżej kryteriów, Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które uzasadniałyby wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Zgodnie z § 39 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2013 r. poz. 361 ze zm.), płatność rolnośrodowiskowa podlega zwrotowi również w przypadku, gdy rolnik nie złożył wniosku o przyznanie kolejnej płatności rolnośrodowiskowej do określonych gruntów lub zwierząt objętych zobowiązaniem rolnośrodowiskowym albo informacji, o której mowa w § 23 ust. 3, przy czym zwrotowi podlega ta część płatności, która została przyznana do tych gruntów lub zwierząt. Skarżąca nie złożyła wniosku o przyznanie kolejnej płatności rolnośrodowiskowej do całości gruntów objętych programem, zatem zwrotowi podlegać winna całość uzyskanych płatności. Składając wniosek, skarżąca zobowiązała się do realizacji 5-letniego zobowiązania rolnośrodowiskowego. Pięcioletni okres realizacji programu oznacza, że w każdym czasie tego okresu rolnik realizuje wszystkie zobowiązania, które były podstawą przyznania płatności. Wywiązywanie się strony z obowiązków przyjętych w ramach programu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych oceniane jest w okresie całego 5-letniego okresu zobowiązania. Wsteczny charakter obowiązku zwrotu płatności rolnośrodowiskowych uzasadniony jest celem i kompleksowym charakterem programu rolnośrodowiskowego. Program ten ma charakter wieloletni i beneficjent pomocy zobowiązany jest do jego realizacji w każdym kolejnym roku na uzgodnionych warunkach. Skoro realizacja obowiązku rozciąga się na okres pięciu lat to również obowiązek zwrotu powinien dotyczyć wszelkich płatności pobranych w ramach realizacji tego zobowiązania w okresie pięciu lat. Wywiązanie się z obowiązku spełniania warunków przyznania płatności rolnośrodowiskowej w jednym roku nie jest zatem podstawą do uznania, że producent rolny wywiązał się z zobowiązania i może zatrzymać płatność dotyczącą tego roku. (por. wyroki WSA w Krakowie z dnia 26 września 2017 r. sygn. I SA/Kr 692/17, WSA w Łodzi z dnia 6 września 2017 r. sygn. III SA/Łd 565/17). W przypadku zobowiązań wieloletnich, zmniejszenia pomocy, wykluczenia i odzyskiwanie mają zastosowanie do kwot wypłaconych już z tego tytułu w latach wcześniejszych. (por. wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 2017 r. syn. II GSK 1766/15). Beneficjent pomocy nie może zatrzymać płatności za kilka lat realizacji programu, w wypadku zaniechania jego wykonywania przez cały okres 5 lat. Skarżąca kwestionowała obowiązek zwrotu uzyskanych w ramach programu sum powołując się na unormowanie art. 73 ust. 1 rozporządzenia Komisji nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz.U. L 316 z 2.12.2009, str. 65) Stanowisko organu odwoławczego przedstawione w tym zakresie w zaskarżonej decyzji jest prawidłowe. Przepis ten odnosi się do sytuacji, w której zaistniały nieprawidłowości we wniosku o przyznanie płatności na dany rok. Przepis dotyczy zmniejszeń i wykluczeń, przewidzianych w rozdziałach I i II, i stanowi, że - nie stosuje się ich w przypadku gdy rolnik złożył wniosek zgodny ze stanem faktycznym lub gdy może wykazać, że nieprawidłowości nie wynikają z jego winy. - nie stosuje się w odniesieniu do tych części wniosku o przyznanie pomocy, co do których rolnik informował właściwy organ na piśmie, że wniosek o przyznanie pomocy jest nieprawidłowy lub zdezaktualizował się od czasu złożenia, pod warunkiem że rolnik nie został powiadomiony o zamiarze właściwego organu przeprowadzenia kontroli na miejscu, oraz że organ ten nie poinformował rolnika o jakichkolwiek nieprawidłowościach we wniosku. Przepis ten nie mógł znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie. Obowiązek zwrotu płatności nie wynika bowiem z wadliwego wypełnienia wniosku lecz zaniechania realizacji programu. Wskazywany w skardze przepis art. 75 rozporządzenia Komisji nr 1122/2009 dotyczy braku możliwości wykonania zobowiązania w wyniku siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajnych, o których mowa w art. 31 rozporządzenia (WE) nr 73/2009, i stanowi, że przypadki siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajnych w rozumieniu art. 31 rozporządzenia (WE) nr 73/2009 wraz z odpowiednią dokumentacją wymaganą przez właściwy organ zgłaszane są temu organowi na piśmie w terminie dziesięciu dni roboczych od dnia, w którym rolnik uzyskuje taką możliwość, przy czym działanie siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajne są stanowią przypadki takie jak śmierć rolnika, długookresowa niezdolność rolnika do pracy, poważna klęska żywiołowa w dużym stopniu dotykająca grunty rolne gospodarstwa, wypadek powodujący zniszczenie w gospodarstwie budynków dla zwierząt gospodarskich, choroba epizootyczna dotykająca wszystkie zwierzęta gospodarskie rolnika lub część tych zwierząt. Przypadki takie nie zaistniały w niniejszej sprawie, a ustalone okoliczności nie pozostają związku z tym unormowaniem. Skarżąca wskazywała także, że obowiązek zwrotu uzyskanych płatności został wyłączony z mocy art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 w związku z § 45 pkt 8 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego programem Rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007-2013. Sąd uznał za niezasadny zarzut naruszenia art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Przepis ten stanowi, że 1. Państwa członkowskie mogą uznać w szczególności następujące kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta: a) śmierć beneficjenta; b) długotrwała niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu; c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania; d) katastrofa naturalna poważnie dotykająca grunty gospodarstwa; e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich; f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza. 2. Przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności. Przepis ten do kategorii siły wyższej i okoliczności wyjątkowych nie zalicza utraty nieruchomości, na której realizowany jest program, za wyjątkiem wywłaszczenia gospodarstwa i to jedynie wówczas, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania. Sytuacja, w jakiej znalazła się skarżąca, nie jest sytuacją analogiczną do przewidzianej w art. 47 ust. 1 lit. c rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006. Skarżąca podjęła kilka lat temu realizację programu na nieruchomości, której nie jest właścicielką. Program realizowano na nieruchomości użyczonej. Także użyczający – matka skarżącej, która była jej pełnomocnikiem, przy składaniu wniosków o przyznanie płatności, nie była właścicielką nieruchomości, lecz z nieruchomości tej korzystała na podstawie umowy dzierżawy. Zaciągnięcie zobowiązania wynikającego z programu 5-letniego wymaga posiadania nieruchomości rolnej przez cały okres trwania programu. W przypadku, gdy przystępujący do programu jest właścicielem nieruchomości nie istnieje ryzyko utraty nieruchomość wbrew jego woli, za wyjątkiem wywłaszczenia. Ryzyko takie istnieje natomiast niewątpliwie w sytuacji, gdy osoba, która podejmuje się realizacji programu na nieruchomości, posiada ją na podstawie węzła obligacyjnego a nie rzeczowego. Osoba taka winna mieć świadomość ryzyka utraty nieruchomości w sytuacji rozwiązania umowy. Świadomość ta wyłącza uznanie faktu utraty nieruchomości za siłę wyższą lub okoliczność wyjątkową. Wskazać należy, że siła wyższa jest zdarzeniem o charakterze przypadkowym lub naturalnym (żywiołowym), nie do uniknięcia, takim, nad którym człowiek nie panuje. Pojęcie to może obejmować katastrofy przyrodnicze, akty władzy publicznej lub siły zbrojnej, niektóre zaburzenia życia zbiorowego (np. zamieszki uliczne). Zdarzenia określane mianem "siły wyższej" są nadzwyczajnie, przypadkowe, a dłużnik jest pozbawiony możliwości przewidzenia danego zdarzenia i przeciwdziałania mu. Okoliczności niniejszej sprawy nie wskazują na wystąpienie tak rozumianej siły wyższej. Wskazywany w skardze § 45 pkt 8 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego programem Rozwoju obszarów wiejskich na lata 2007-2013 stanowi, że inną niż wymienione w przepisach rozporządzenia nr 1974/2006 kategorią siły wyższej lub wyjątkową okolicznością, w przypadku wystąpienia której zwrot pomocy nie jest wymagany, jest inna okoliczność, której nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego, mająca wpływ na realizację zobowiązania rolnośrodowiskowego i będąca wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika. Pojęcie to należy interpretować w powiązaniu z unormowaniem w art. 47 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 oraz pozostałymi przypadkami siły wyższej i okoliczności wyjątkowych, wskazanymi w § 45 rozporządzenia, jakimi są; 1) wywłaszczenie części nieruchomości, jeżeli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego, uniemożliwiające dalszą realizację tego zobowiązania; 2) zmiana programu działań, o którym mowa w art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne; 3) utrata posiadania gruntów rolnych, na których powinno być realizowane zobowiązanie rolnośrodowiskowe, w wyniku scalenia gruntów dokonanego na podstawie przepisów o scalaniu i wymianie gruntów; 4) wystąpienie okoliczności określonych w § 7 ust. 2 lub 3 - w przypadku pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 4 lub 5; 5) śmierć posiadanego przez rolnika zwierzęcia rasy lokalnej, za którą rolnik nie ponosi odpowiedzialności - w przypadku realizacji pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 7; 6) usunięcie posiadanego przez rolnika zwierzęcia rasy lokalnej z programu ochrony zasobów genetycznych danej rasy z przyczyn niezależnych od rolnika - w przypadku realizacji pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 7; 7) określenie obszaru, na którym dotychczas było realizowane zobowiązanie rolnośrodowiskowe, jako obszaru zagrożonego erozją wodną, o którym mowa w przepisach w sprawie norm w zakresie dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska - w przypadku realizacji pakietu wymienionego w § 4 ust. 1 pkt 8; 7a) uszkodzenie lub zniszczenie drzew przez dzikie zwierzęta mimo zastosowania repelentów, ogrodzenia lub osłonek, mające wpływ na realizację zobowiązania rolnośrodowiskowego. Okoliczności wymienione w punktach 1-7 § 45 rozporządzenia są wynikiem albo działań władzy albo sił natury, brak jest wśród nich przyczyn związanych z zachowaniem kontrahentów realizującego program. Wskazywana przez skarżącą przyczyna braku realizacji programu ma niewątpliwie odmienny charakter. Jest ona wynikiem działania podmiotu, z którym skarżącą wiązała umowa. Podkreślić dodatkowo należy, że kontrahentem skarżącej była jej matka, będąca stroną umowy użyczenia. Jak prawidłowo ustalił organ, w okresie realizacji programu to na skarżącej ciążył obowiązek ponoszenia kosztów czynszu dzierżawnego. Fakt, że matka skarżącej nie wpłacała czynszu na rzecz wydzierżawiającego, uznając, że przysługują jej wobec niego roszczenia, które przedstawiła do potrącenia, w konsekwencji czego wydzierżawiający wypowiedział umowę i odebrał nieruchomość, nie jest okolicznością, którą można rozpatrywać w kategoriach siły wyższej lub innej okoliczności wyjątkowej. Postępowanie administracyjne nie jest właściwe dla oceny, czy matce skarżącej, jak dzierżawcy, przysługiwało prawo przedstawienia do potrącenia wierzytelności wobec wydzierżawiającego i powstrzymania się z zapłatą czynszu, ani ocena prawidłowości wypowiedzenia umowy i odebrania nieruchomości. A. M. w sytuacji kwestionowania prawidłowości wypowiedzenia umowy przysługiwało prawo dochodzenia zwrotu nieruchomości na drodze sądowej, jak i odszkodowania z tego tytułu. Także skarżącej, w przypadku poniesienia szkody w związku z niewykonaniem umowy przez użyczającą, przysługuje prawo do żądania odszkodowania w związku z utratą nieruchomości. Reasumując, działania dłużnika zobowiązanej nie mogą być w okolicznościach niniejszej sprawy uznane za zdarzenia o charakterze siły wyższej lub okoliczności wyjątkowe, uzasadniające odstąpienie od obowiązku zwrotu uzyskanych płatności, a rozliczanie skutków tych działań winno następować na podstawie przepisów prawa cywilnego. Dodatkowo wskazać należy, że przeciwna interpretacja unormowania § 45 pkt 8 rozporządzenia, dopuszczająca uznanie działań kontrahentów zobowiązanego za zdarzenia mające charakter siły wyższej lub okoliczności wyjątkowych mogłaby prowadzić do umożliwienia nadużyć w zakresie korzystania ze środków unijnych. Wskazywane okoliczności nie zwalniają zatem skarżącej z obowiązku zwrotu uzyskanych płatności, będącego konsekwencją zaprzestania realizacji zobowiązania wynikającego z programu 5- letniego. Okoliczność, czy skarżąca zawiadomiła organ o niemożliwości realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego na rok 2016 w przepisanym terminie, nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, niemniej podzielić należy interpretację organu, że w sytuacji utraty nieruchomości w sierpniu 2016 r., powiadomienie o tym fakcie organu w grudniu 2016 r. nastąpiło po upływie 10 dni od zaistnienia zdarzenia. Podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. jest niezasadny. Organ dokonał bowiem ustalenia wszystkich okoliczności faktycznych niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił wniesiona skargę, jako niezasadną. Orzeczenia sądów administracyjnych powoływane w niniejszym uzasadnieniu dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.