III SA/Gd 1131/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Felicja Kajut, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Beata Kaczmar, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 marca 2017 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 14 listopada 2016 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 8 lutego 2016 r., nr [...]. Decyzją z dnia 8 lutego 2016 r., nr [...] Prezydent Miasta na podstawie art. 12 ust. 1 i 2, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym dla alimentów (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 859 ze zm.) odmówił B. B. umorzenia należności w kwocie 11.912,95 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynosiły 1435,04 zł z tytułu wypłaconych na rzecz K. G. w okresach świadczeniowych 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2015/2016 świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ wskazał również, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres 2010/2011 i 2011/2012 zostały przez zobowiązanego spłacone. W uzasadnieniu wskazano, że w dniu 15 stycznia 2016 r. B. B. zwrócił się do Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie w całości lub części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, z uwagi brak zdolności do pracy – tj. zwyrodnienie kręgosłupa oraz niskie dochody. Do wniosku strona nie dołączyła żadnych dokumentów potwierdzających swoją sytuację dochodową i rodzinną. Organ wskazał, iż na mocy wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt [...] oraz z dnia 24 sierpnia 2012 r., sygn. akt [...] został on zobowiązany do łożenia alimentów na rzecz syna w kwocie 350 zł miesięcznie. Egzekucja świadczeń alimentacyjnych prowadzona przez Komornika Sądowego przy SR w W. jest nadal bezskuteczna. Organ wyjaśnił, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż skarżący posiada stałe źródło utrzymania. Otrzymuje również pomoc w formie zasiłku celowego. Matka reguluje zobowiązania alimentacyjne syna, co oznacza, iż nie obciążają one budżetu osoby zobowiązanej do alimentacji. Zdaniem organu aktualna sytuacja materialna i rodzinna dłużnika może co najwyżej stanowić przesłankę do rozłożenia na raty należności alimentacyjnych. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł B.B. nie zgadzając się z decyzją organu I instancji wskazał na naruszenie art. 7, 8 i 9 oraz art. 61 § 1 k.p.a. Decyzją z dnia 14 listopada 2016 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznawane jest osobom uprawnionym na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r. poz. 859, dalej jako u.p.o.u.a.). Kwoty wypłacone przez właściwe organy osobom uprawnionym z funduszu alimentacyjnego podlegają przymusowemu ściągnięciu od dłużnika alimentacyjnego -zgodnie z kolejnością wskazaną w art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną (art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a). Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust.3 u.p.o.u.a.). Decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ma charakter uznaniowy, na co wskazuje użycie w tym przepisie sformułowania "organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności (...)". Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. oznacza to, że właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia - z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest. iż działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Wręcz przeciwnie, działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Rozstrzygnięcie organu w przedmiocie zastosowania ulgi, bądź też odmowy zastosowania ulgi wobec dłużnika musi być odpowiednio umotywowane i wymaga dokładnego i wyczerpującego rozpatrzenia całości materiału dowodowego. Uznaniowość rozstrzygnięcia podejmowanego na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. oznacza natomiast, że nawet wówczas, gdy wnioskodawca spełnia wskazane w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. kryteria zastosowania ulgi w spłacie zadłużenia, nie rodzi to po jego stronie żadnego roszczenia wobec organu. Ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie zastosowania ulgi. W przedmiotowej sprawie B. B. wnioskiem z dnia 8 stycznia 2016 r., zwrócił się do Prezydenta Miasta o umorzenie w całości lub w części zadłużenia z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Jako uzasadnienie swojego wniosku wskazał na swój stan zdrowia - niezdolność do pracy oraz niskie dochody. W oświadczeniu z dnia 20 stycznia 2016 r. B. B. podał, że jego sytuacja nie uległa zmianie - jedyny dochód stanowi zasiłek stały. W aktach sprawy znajduje się oświadczenie wnioskodawcy z dnia 22 kwietnia 2015 r., iż nie posiada żadnych nieruchomości, nie posiada żadnych wartościowych ruchomości, nie posiada żadnych zasobów pieniężnych ani wartościowych przedmiotów. B. B. mieszka sam, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną w stopniu lekkim, a orzeczenie o niepełnosprawności wydano do dnia 31 sierpnia 2016 r. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Kolegium stwierdziło, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa. Zastosowanie ulgi w spłacie zadłużenia względem organu administracji publicznej jest instytucją, która powinna być stosowana wyjątkowo, tzn. w takich sytuacjach, kiedy dłużnik z przyczyn obiektywnych i przez siebie niezawinionych nie jest w stanie uregulować zaległości, nawet przy dołożeniu najwyższego w danych warunkach wysiłku. Do takich okoliczności, które mogłyby uzasadniać zastosowanie ulgi można zaliczyć, przykładowo, całkowitą utratę możliwości zarobkowania, znaczną stratę majątku, ciężką chorobę dłużnika lub członków jego rodziny, a zatem takie zdarzenia, które uniemożliwiają albo bardzo utrudniają dłużnikowi wywiązanie się ze zobowiązań. Istotne przy tym jest to, by okoliczności te były niezależne od dłużnika i by nie znalazł się on w trudnej sytuacji na skutek własnego postępowania. Przy ocenie sytuacji dochodowej dłużnika należy uwzględnić również i to czy dłużnik podejmuje działania w celu spłaty zadłużenia. Biorąc powyższe pod uwagę Kolegium uznało, że sytuacja dochodowa i rodzinna B. B. nie uzasadnia zastosowania wobec niego ulgi w spłacie zadłużenia względem organu I instancji. Jedną z przyczyn mającą uniemożliwiać skarżącemu spłatę zadłużenia jest stan zdrowia. Kolegium wskazało, iż B. B. jest osobą niepełnosprawną jedynie w stopniu lekkim, co nie uniemożliwia poszukiwania i podjęcia pracy. Niskie dochody i niepełnosprawność w stopniu lekkim nie uzasadniają umorzenia zaległości. Umorzenie należności to najdalej idąca "ulga", która definitywnie pozbawia Skarb Państwa zwrotu wypłaconych świadczeń. B.B. jest osobą w wieku produkcyjnym, nie ma problemów zdrowotnych, które uniemożliwiają mu podjęcie jakiejkolwiek pracy, nie można więc wykluczyć, że w przyszłości będzie mógł podjąć zatrudnienie i przynajmniej część długu spłacić. Skargę do Sądu wniósł B. B. domagając się stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji albo jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie zmianę zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie w całości zaistniałego zadłużenia, powstałego nie z jego winy. Skarżący podkreślił, iż obecny stan jego zdrowia zmienił się i dożywotnio będzie on funkcjonował z wypaczonym kręgosłupem. Ból zaś sprawia, że nie może on należycie funkcjonować, zarabiać na godne życie, czy też spłacać zaległe raty do funduszu alimentacyjnego. Poinformował, że kiedy był zdrowy spłacał na bieżąco swoje zadłużenie. Obecnie jest schorowanym inwalidą i ma duże trudności w poruszaniu się, a w między czasie uległ poważnemu wypadkowi drogowemu, co zdecydowanie pogorszyło jego stan zdrowia. Do skargi dołączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 29 września 2016 r., z którego wynika, iż jest on niezdolny do pracy, a jego niepełnosprawność w stopniu znacznym istnieje od 12 sierpnia 2016 r. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718, dalej jako "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do treści. 145 § 1 pkt 1 lit b p.p.s.a. Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji, gdy jest ona dotknięta naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania. Takie naruszenie prawa wiąże się z oceną prawidłowości ustalenia stanu faktycznego sprawy. W szczególności ujawnienie w toku postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym nowego dowodu, który istniał w dniu wydania decyzji, ale nie był znany organowi, który wydał decyzję, musi być zawsze oceniane w świetle art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem rozpoznawanej sprawy jest ocena zgodności z prawem decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego orzekającej o utrzymaniu w mocy decyzji Prezydenta Miasta, którą odmówiono skarżącemu umorzenia należności w kwocie 11.912,95 zł wraz z odsetkami ustawowymi w wysokości 1.435,04 zł z tytułu wypłaconych na rzecz K. G. w okresie 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2015/2016 świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę materialnoprawną decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 169, zwanej dalej "ustawą"). Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Rozstrzygnięcie oparte na powołanym wyżej przepisie następuje w ramach uznania administracyjnego, w ramach którego organ administracji ma możliwość wyboru sposobu rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza wszakże, że rozstrzygnięcie to może nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 30 ust. 2 ustawy, a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2016, poz. 23), zwanej dalej "k.p.a.". Mając to na uwadze – aby móc uznać podjętą na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy decyzję za legalną – jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającym na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "sytuacji dochodowej i rodzinnej" osoby wnioskującej i ich oceny z punktu widzenia zastosowania jednej z "ulg" w spłacie wypłaconego świadczenia, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy. W tym miejscu należy podkreślić, że ocena istnienia przesłanek dających organom możliwość do umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej, rodzinnej) wnioskodawcy. Organ administracji publicznej, rozpoznając sprawę administracyjną, ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania przezeń decyzji. W ocenie Sądu organ odwoławczy, rozpoznając sprawę i wydając decyzję, nie zaktualizował podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w zakresie ustalenia aktualnej sytuacji życiowej (materialnej i zdrowotnej), w jakiej znajdował się B. B.. Oparł się jedynie na ustaleniach organu pierwszej instancji wskazując w uzasadnieniu swojej decyzji, iż B. B. jest osobą w wieku produkcyjnym, niepełnosprawną jedynie w stopniu lekkim, nie ma problemów zdrowotnych, które uniemożliwiałyby mu podjęcie jakiejkolwiek pracy. W świetle zaś złożonej skargi i zawartych w niej wyjaśnień dotyczących zmiany (pogorszenia) sytuacji zdrowotnej skarżącego oraz przedłożeniu orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym z dnia 29 września 2016 r., z którego jednoznacznie wynika, iż B. B. jest niezdolny do pracy od 12 sierpnia 2016 r. wskazane zaniechanie organu odwoławczego – który posiada kompetencję do ponownego (pełnego) rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy co do istoty - należy uznać za naruszenie art. 7, art. 77 § 1, a w konsekwencji art. 80 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie podejmując bowiem czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego organ nie dysponował w istocie pełnym (wyczerpująco zebranym) materiałem dowodowym, a w konsekwencji nie rozpoznał sprawy w sposób wszechstronny. W wyniku tego również argumentacja dotycząca zdolności skarżącego do pracy, jaką posłużył się organ w uzasadnieniu swojej decyzji była całkowicie nieaktualna, bowiem w dacie jej wydania skarżący był już osobą o stwierdzonej urzędowo niepełnosprawności w stopniu znacznym, niezdolną do jakiejkolwiek pracy. Nie budzi też wątpliwości Sądu, że okoliczność ta ma istotne znaczenie dla niniejszej sprawy i sama w sobie może stanowić przesłankę uzasadniającą wznowienie postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., albowiem Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu w dniu wydania decyzji tj. 14 listopada 2016 r. nie było znane orzeczenie o stopniu niepełnosprawności B. B. z dnia 29 września 2016 r. Zaistnienie takiej przesłanki daje natomiast podstawę do uchylenia przez Sąd zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. Powołany przepis stanowi, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Ujawnienie nowego dowodu (nowej okoliczności) już po zakończeniu postępowania w warunkach, o których mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. obiektywnie oznacza, że w toku postępowania nie zostały wypełnione dyrektywy dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i w sposób wyczerpujący rozpatrzenia całego materiału dowodowego, bez względu na przyczynę tego uchybienia (wyrok NSA z 13 grudnia 2010 r., sygn. akt I FPS 7/10, dostępny w Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. i art. 135 p.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji zobowiązany będzie uwzględnić powyższą ocenę prawną i w prawidłowy sposób przeprowadzić postępowanie dowodowe w sprawie. Organy winny dokonać wszechstronnej oceny aktualnej sytuacji życiowej skarżącego (zdrowotnej i materialnej) i rozważyć potencjalne możliwości spłaty przez skarżącego zobowiązań wynikających z wypłaconych z funduszu świadczeń, uwzględniając, że skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i niezdolną do jakiejkolwiek pracy.