III SA/Gd 341/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Felicja Kajut, Sędziowie Sędzia NSA Anna Orłowska (spr.), Sędzia WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Kinga Czernis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 16 lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zobowiązań wobec Skarbu Państwa z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 12 maja 2014 r. Prezydent Miasta odmówił A.B.umorzenia zobowiązań wobec Skarbu Państwa z tytułu: 1. wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. 2012, poz. 1228 ze zm.) 2. wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86 poz. 732 ze zm.) 3. świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz.U 1991 Nr 45, poz. 200 ze zm.) Jako podstawę prawną wydanej decyzji wskazano art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. 2012, poz. 1228), zgodnie z którym organ na wniosek dłużnika alimentacyjnego może umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną wnioskujacego oraz art. 30 ust. 1 cyt. ustawy, który stanowi, że organ może umorzyć należności w łącznej wysokości: 1. 30 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, 2. 50 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, 3. 100 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. We wniosku o umorzenie A. B. wskazał, że zadłużenie alimentacyjne wynika z niekonstytucyjności poczynań władz państwa obciążających go ponad miarę. W sprawie ustalono, że A.B. ma 48 lat i jest nieaktywny zawodowo. Nie legitymuje się przy tym orzeczeniem o niepełnosprawności, ani też nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Lokal w którym zamieszkuje należy do ZGK ZM, opłaty są regulowane na bieżąco. Wnioskodawca ma prawo do dodatku mieszkaniowego w wysokości 301 zł oraz dodatku energetycznego w kwocie 11 zł, jest ponadto objęty pomocą społeczną w formie finansowej oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. Z zaświadczenia komornika wynika, że A. B. w okresie prowadzonej egzekucji dokonał tylko jednej wpłaty, co miało miejsce w 1999 r. w postaci jednorazowej wpłaty w kwocie 256, 30 zł. Dla porównania powołano aktualną wysokość zaległości wnioskodawcy tj. 31 071, 05 zł z tytułu świadczeń wypłaconych osobom uprawnionym na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r.; 13 209 zł – na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. oraz 29 090 zł na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. Ponieważ prowadzona wobec wnioskodawcy egzekucja jest nieskuteczna, w sprawie nie było możliwości zastosowania art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jednocześnie mając na uwadze poczynione w sprawie ustalenia, organ nie znalazł podstaw do umorzenia należności w trybie art. 30 ust. 2 cyt. ustawy. Organ zaznaczył, że obowiązek alimentacyjny względem dzieci nie ciąży na państwie, lecz na rodzicach. Dlatego też strona powinna poczynić wszelkie możliwe starania w celu pozyskania zatrudnienia i wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego. Wypełnianie w części obowiązku alimentacyjnego przez Państwo w zamian za stronę nie zwalnia z obowiązku zwrotu wszystkich wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Z akt sprawy wynika natomiast, że wnioskodawca nie czyni nic, aby choćby w części spłacić zadłużenie. W złożonym odwołaniu A. B. wskazał, że MOPS doskonale wie, że wnioskodawca od lat nie ma szans na zatrudnienie i zarobkowanie, jednak nie z własnej winy, lecz z winy państwa, które obciąża obywateli świadczeniami ponad miarę. W sprawie nie wzięto pod uwagę, że wnioskodawca opiekuje się schorowaną matką i łoży na jej utrzymanie, pomimo utraty świadczenia pielęgnacyjnego. Wydając na ten cel wszystkie posiadane środki, nie jest w stanie płacić alimentów na rzecz synów, ani tym bardziej redukować już istniejącego z tego tytułu zadłużenia. W ocenie wnioskodawcy MOPS powinien zdjąć z niego wszelkie ciężary alimentacyjne. Decyzją z dnia 16 lutego 2015 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie jako zgodne z prawem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, że w sytuacji gdy egzekucja świadczeń alimentacyjnych prowadzona wobec wnioskodawcy jest bezskuteczna od wielu lat, w sprawie nie może mieć zastosowania przepis art. 30 ust. 1 cyt. ustawy, który pozwala na umorzenie należności w określonym rozmiarze pod warunkiem stwierdzenia skuteczności egzekucji przez odpowiednio długi czas tj. 3, 5 lub 7 lat. Zgodnie natomiast z dyspozycją art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych, organ właściwy wierzyciela może zastosować wobec dłużnika alimentacyjnego wymienione w nim ulgi, ale przepis ten pozostawia zastosowanie ulgi uznaniu organu. Oznacza to, że nawet, gdy zaistnieją okoliczności uzasadniające zastosowanie ulgi, organ może ale nie jest zobowiązany do jej zastosowania. Kolegium podzieliło stanowisko, że w sprawie nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające uwzględnienie wniosku strony o umorzenie należności wypłaconych osobom uprawnionym z funduszu alimentacyjnego. W sprawie ustalono bowiem sytuację życiową strony, która nie ulega zmianie od wielu lat oraz to, że strona wobec tej sytuacji pozostaje całkowicie bierna. Strona nie czyni nic, aby chociaż w części spłacić zadłużenie, wykazując jednocześnie postawę roszczeniową. Wnioskodawca uważa bowiem, że nie ma obowiązku przyczyniać się do utrzymania własnych dzieci. Okolicznością usprawiedliwiającą postawę strony nie jest także fakt sprawowania opieki nad matką, którą to okoliczność strona podnosi jako uzasadnienie niepodejmowania zatrudnienia. A. B. nie wywiązuje się z obowiązku alimentacyjnego od wielu lat, podczas gdy organowi z urzędu wiadomo, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną matką strona pobierała dopiero od 2010 r. Kolegium wyjaśniło końcowo, że odmowa umorzenia zobowiązań wobec Skarbu Państwa z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, nastąpiła nie z uwagi na brak przesłanek do zastosowania ulgi, lecz z uwagi na to, że organ właściwy wierzyciela nie jest organem uprawnionym do zajęcia stanowiska w tej sprawie. W świetle przepisów organem właściwym w tej sprawie jest bowiem likwidator funduszu alimentacyjnego. Stosownie do treści art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, z dniem wejścia w życie ustawy (tj. z dniem 1 maja 2004 r.) fundusz alimentacyjny przechodzi w stan likwidacji, a likwidatorem funduszu jest Prezes Zakładu w zakresie spraw o świadczenia z funduszu, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy. We wskazanym zakresie strona powinna zatem wnieść podanie o umorzenie należności na podstawie art. 68 ust. 1 cyt. ustawy do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Innymi słowy, w przedmiotowej sprawie organ właściwy wierzyciela (prezydent miasta) był właściwy do zajęcia merytorycznego stanowiska w przedmiocie umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz na podstawie art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku A.B. podkreślił, że nie zgadza się z decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego. W skardze w obszerny sposób opisano, na czym, w ocenie skarżącego, polega stosowany wobec obywateli przez państwo wyzysk który pogłębia biedę, strukturalne bezrobocie i "nierząd". Zdaniem skarżącego fundusze alimentacyjne zawsze tworzono z powodów politycznych i są one reliktem dawnych czasów. Ogromne sumy zadłużenia alimentacyjnego skarżącego powstały z winy złego prawa. Tym samym w ocenie skarżącego system musi je przejąć na siebie. Organy pomocy społecznej działają wobec skarżącego tendencyjnie i obrażają skarżącego w nieuzasadniony sposób zarzucając mu lenistwo i roszczeniową postawę. Skarżący postrzega swoją osobę jako "ofiarę systemu, spisku bogaczy i ludzi u władzy przeciwko bezrobotnym, biednym i wykluczonym" W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2014, poz. 1647 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie mogła zostać uwzględniona. Na wstępie podkreślenia wymaga, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały wypłacone dzieciom skarżącego w ramach pomocy Państwa udzielanej osobom uprawnionym do alimentacji w związku ze stwierdzoną bezskutecznością egzekucji prowadzonej wobec dłużnika alimentacyjnego. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego finansowane są z budżetu Państwa. Państwo - mając na uwadze dobro osób uprawnionych - czasowo "zastępuje" dłużnika w wypełnianiu ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. W niniejszym postępowaniu kontroli Sądu podlega decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 lutego 2015 r. odmawiająca umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego, które zostały przyznane i wypłacone dzieciom skarżącego na podstawie trzech kolejno obowiązujących po sobie ustaw tj. ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej oraz ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zaskarżona decyzja utrzymała w mocy rozstrzygnięcie podjęte w omawianym zakresie przez organ I instancji. Poza zakresem rozważań Sądu pozostają zatem wydane w odrębnych postępowaniach decyzje nakazujące zwrot świadczeń, o których umorzenie stara się obecnie skarżący. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( tj. Dz.U. z 2012 r., poz.1228 ze zm.), organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Podobnie, we wcześniejszym stanie prawnym, ( który z uwagi na okres wypłacania alimentów dzieciom skarżącego i wysokość obciążającego skarżącego zadłużenia również należy uwzględnić w przedmiotowej sprawie) zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - organ właściwy wierzyciela może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek, a także wierzyciela z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną tych osób. Reasumując, decyzja w przedmiocie umorzenia podejmowana jest przez organ właściwy wierzyciela po rozważeniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, na którą powołuje się on we wniosku. Orzekanie przez organy administracji na podstawie przywołanych przepisów odbywa się w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie ma on natomiast takiego obowiązku. Nie oznacza to jednak, że rozstrzygnięcia podjęte w omawianym trybie mogą być dowolne. Powinnością organów jest zachowanie wymogu dokonania prawidłowych ustaleń faktycznych i uzasadnienie decyzji zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Kontrola decyzji uznaniowej polega na ocenie przez sąd administracyjny prawidłowości dokonanych ustaleń faktycznych oraz tego, czy organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. W ocenie Sądu organy obu instancji zrealizowały ciążący na nich obowiązek wszechstronnego rozważenia sytuacji dochodowej i rodzinnej A. B. W sprawie ustalono stopień zadłużenia z tytułu wypłaconych w zastępstwie dłużnika z budżetu Państwa świadczeń alimentacyjnych - w tym fakt, że od wielu lat skarżący w żaden sposób nie reguluje zobowiązań alimentacyjnych wobec synów, ani też nie podejmuje żadnych działań w celu spłaty narastającego zadłużenia. Skarżący winą za opisaną sytuację obarcza Państwo, instytucje państwowe oraz system prawny, które w ocenie skarżącego charaktyzują się bezdusznością, brakiem troski o obywateli i ich godność oraz tym, że z punktu widzenia finansowego obciążają obywateli ponad dopuszczalną miarę. Z drugiej zaś strony rozważając możliwości finansowe skarżącego, wzięto pod uwagę, że A. B. jest osobą zdrową, w średnim wieku (48 lat), która pomimo braku przeciwskazań do podjęcia zatrudnienia rezygnuje z poszukiwania pracy, w tym - nie rejestruje się w urzędzie pracy i utrzymuje się ze świadczeń pomocy społecznej, z góry zakładając, że i tak nie znajdzie żadnego zatrudnienia lub też będzie ono wynagradzane zbyt nisko w stosunku do potrzeb skarżącego. Wbrew stanowisku skarżącego organy, wydając decyzje, brały pod uwagę fakt opiekowania się matką przez skarżącego. W ocenie skarżącego opieka nad niepełnosprawnym rodzicem powinna jednoznacznie przesądzić o umorzeniu należności, ponieważ wydatkowanie posiadanych, a i tak niewielkich środków na ten cel, wyłącza możliwość spłacania alimentów na synów. Mając na uwadze ustalone w sprawie okoliczności, organy odmówiły umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Wydane w sprawie rozstrzygnięcie zostało jednocześnie w obszerny i wyczerpujący sposób uzasadnione przez organy obu instancji. W ocenie Sądu przywołana przez organy argumentacja jest spójna i jednocześnie w jasny oraz przekonujący sposób wyjaśnia powody, dla których uznano, że pomimo trudnej sytuacji finansowej (niski dochód) i życiowej skarżącego (brak pracy, zaangażowanie w opiekę nad chorą matką) zaległości skarżącego nie zostały umorzone. Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaakcentowało w istocie, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy umorzeniu należności sprzeciwia się przede wszystkim interes społeczny. Sytuacja, w której znajduje się skarżący, - a więc brak pracy, (której konsekwencją jest rosnące zadłużenie skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego) - stanowi efekt zawinionych działań skarżącego, który nie wykazuje żadnej woli poszukiwania zatrudnienia. Z oświadczeń skarżącego wynika jednocześnie, że neguje on cały system alimentacji jako taki, wskazując na jego nieprzydatność, oderwanie od realnych oczekiwań i potrzeb społeczeństwa oraz niekonstytucyjność. Postawa skarżącego nie może być w tej sytuacji uznana za inną niż roszczeniowa. Jak wynika z zabranego w sprawie materiału dowodowego skarżący ma dwóch synów, na rzecz których podczas całego okresu, w jakim jest zobowiązany do płacenia alimentów, uczynił to jedynie raz w 1999 r. w jednorazowej kwocie ok 260 zł. Osoby uprawnione do otrzymywania alimentów dla zabezpieczenia swoich podstawowych potrzeb życiowych w takiej sytuacji miały pełne prawo, aby zwrócić się do organów państwa o "zastępcze" wypłacanie alimentów. Zaznaczyć należy, że z danych zawartych w decyzji wynika, że poprzez systematyczne uchylanie się od płacenia alimentów, skarżącego obciąża zadłużenie w łącznej kwocie około 74 000 zł. Długi okres uchylania się od wypełniania obowiązku alimentacyjnego wskazuje, że w przypadku skarżącego nie wynika on tylko z kłopotów finansowych, ale jest wyrazem życiowej postawy, którą trudno ocenić pozytywnie. Brak skutecznej egzekucji, jak zasadnie wskazały organy, wyłącza możliwość zastosowania w sprawie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji. Skarżący de facto, pomimo obowiązujących przepisów prawa, nie czuje się ani zobowiązany, ani odpowiedzialny za zapewnienie dzieciom środków do życia. Uznanie sytuacji skarżącego za wyjątkową i uwzględnienie wniosku prowadziłoby do tego, że naganne działanie dłużnika byłoby dodatkowo premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uprzednio spełnianych na koszt podatników. Zdaniem Sądu organy wyjaśniły tym samym powody, dla których brak pracy, niski dochód oraz koniczność opieki nad innymi niż dzieci, członkami rodziny, nie mogą przemówić za umorzeniem należności także na podstawie art. 30 ust. 2 cyt. ustawy czy art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Szczególnie, że A.B. sam przebywa na utrzymaniu Państwa, korzystając na swój wniosek z różnych form pomocy społecznej. W zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji zasadnie podkreślono, że w pierwszej kolejności to skarżący, a nie Państwo, ma obowiązek zapewnienia swoim dzieciom środków utrzymania poprzez realizację obciążającego go obowiązku alimentacyjnego. Okoliczność, że Państwo zastępczo przejęło na siebie obowiązek strony w tym zakresie, dbając, aby dzieci skarżącego nie pozostawały bez środków do życia, nie zwalnia skarżącego z obowiązku zwrotu poniesionych przez Państwo na ten cel wydatków, ani tym bardziej nie przemawia za umorzeniem obciążających skarżącego należności. W zaskarżonej decyzji zasadnie jednocześnie rozróżniono, że odmowa umorzenia zobowiązań skarżącego z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym nie wynika z przyczyn merytorycznych, ale procesowych. Zgodnie z przepisami, wskazanymi przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, organem właściwym do rozpatrzenia wniosku w tej części nie jest bowiem organ właściwy dłużnika ( jak w przypadku wniosku o umorzenie zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, czy wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych) lecz Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Odmowa umorzenia zobowiązań w tej części była tym samym spowodowana zwróceniem się przez skarżącego o ich umorzenie do niewłaściwego organu. Jak wskazano wyżej, w przedmiotowej sprawie poza sporem pozostaje, że prowadzona wobec skarżącego egzekucja jest od samego początku nieskuteczna. Skarżący nie kwestionuje tego faktu, a wręcz przyznaje, że z uwagi na obowiązujący w Polsce ustrój oraz system prawny, nie czuje się zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz synów. Z tego względu organy zasadnie przyjęły, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka umorzenia zobowiązań w trybie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przepis ten ma bowiem zastosowanie jedynie w sytuacji stwierdzenia, że egzekucja jest skuteczna, a rozmiar umorzenia zależy od długości okresu, przez który dłużnik alimentacyjny systematycznie reguluje obciążające go zobowiązania. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.