III SA/Gd 383/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Janina Guść, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi P.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 marca 2021 r. nr (...) w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia 26 listopada 2020r. nr (...) w częściach rozstrzygających o odmowie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci A.S. i I.S. za okres od 1 listopada 2020r. do 31 maja 2021r. 2. w pozostałym zakresie skargę oddala. Decyzją z dnia 23 marca 2021 r., sygn. akt (...), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta (...) z dnia 26 listopada 2020 r., nr (...), którą uchylono P.S. prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci A.S. i I.S. oraz odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci A.S. i I.S. w okresie od 1 listopada 2020 r. do 31 maja 2021 r. Organ I instancji wskazał, że w dniu 22 sierpnia 2019 r. przyznano P.S. prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci: A.S. na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. oraz I.S. na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r., w kwocie po 500,00 zł miesięcznie na dziecko. Natomiast w dniu 11 marca 2020 r. I. J. – S. wniosła o wypłatę świadczenia wychowawczego na dwoje dzieci na jej rachunek bankowy, podnosząc, że P. S. wyprowadził się ze wspólnie zajmowanego mieszkania, dzieci znajdują się pod jej opieką, oraz nie ma dostępu do świadczeń wychowawczych z uwagi na zablokowanie dostępu do rachunku bankowego, na który przekazywane są świadczenia. P. S. w piśmie z 23 marca 2020 r. oświadczył, że sprawuje opiekę nad dziećmi wspólnie z żoną. Wskazał, że w przeważającym stopniu utrzymuje rodzinę, w tym małoletnie dzieci, ponosząc koszty wyżywienia, utrzymania mieszkania, przedszkola, żłobka, terapii logopedycznej i leczenia oraz, że znaczną cześć świadczenia wychowawczego przekazuje na utrzymanie dzieci. Dla dobra małoletnich oraz z uwagi na obciążenie pracą wynajął mieszkanie, w którym nocuje. Przeważającą część czasu wolnego spędza z dziećmi sprawując nad nimi opiekę w mieszkaniu wspólnym lub wynajętym. W dniu 1 czerwca 2020 r. I. J. - S. przedłożyła kopię pozwu rozwodowego złożonego przez P. S., w którym widnieje adres zamieszkania inny niż miejsce zamieszkania jej i dzieci. Z pozwu wynika, że P. S. wnosi o ustalenie miejsca pobytu dzieci przy matce oraz uregulowanie kontaktów z dziećmi. Ponadto wynika z niego, że w grudniu 2019 r. wyprowadził się do wynajmowanego mieszkania. Organ wskazał, że z uwagi na odmienne wyjaśnienia P. S. i I. J.-S. , w przeprowadzonych ze stronami wywiadach środowiskowych w dniu 20 lipca 2020 r. i w dniu 31 sierpnia 2020 r., w zakresie sprawowania opieki nad dziećmi i zamieszkiwania z nimi, przesłuchano strony osobiście. Z przesłuchania P. S. wynika, że sprawuje opiekę nad dziećmi popołudniami - dzieci odbierane są z przedszkola i przebywa z nimi w miejscu zamieszkania dzieci lub w mieszkaniu przy ul. (...) , zawozi dziecko na terapię logopedyczną, 2-3 razy w tygodniu odprowadza dzieci do przedszkola. W mieszkaniu przy ul. (...) od momentu wyprowadzki nie spędził ani jednej nocy. W pismach procesowych do Sądu wskazuje adres przy ul. (...). Posiada umowę najmu mieszkania przy ul. (...) do 25 listopada 2020r. P. S. uważa, że jego adresem zamieszkania jest mieszkanie przy ul. (...), zaś w wynajętym mieszkaniu przy ul. (...) jedynie nocuje a czas spędza w mieszkaniu przy ul. (...). Oświadczył również, że matka dzieci utrudnia kontakty z dziećmi. Adres przy ul. (...) podaje w pismach z uwagi na konflikt z żoną. Od listopada nie opłaca opłat administracyjnych za mieszkanie przy ul. (...) ze względu na nadpłatę. Z przesłuchania I. J.-S. wynika, że zawozi dzieci do przedszkola i je odbiera w uzgodnione z ojcem dni, odprowadza z zajęć logopedii, zajmuje się dziećmi do wieczora. Ojciec dzieci przychodzi do dzieci ok. godz. 21 i kładzie je spać (poniedziałki, środy czwartki,) oraz ok. 16-17 (wtorki, piątki). P. S. spędza z dziećmi czas w niedziele, zabiera dzieci od ok. godz. 12 do godziny 19-20, po powrocie z dziećmi do mieszkania przy ul. (...) spędza z nimi czas do 21.50 a następnie opuszcza mieszkanie. W powyższym zakresie opieka była sprawowana od grudnia 2019 r. do 31 października 2020 r. Od 1 listopada 2020 r. do 3 listopada 2020 r. dzieci przebywały w mieszkaniu przy ul. (...)bez zgody matki i wcześniejszego porozumienia. Wcześniej dzieci przebywały u ojca maksymalnie 5 razy, w tym 3 razy u dziadków. I. J. - S. oświadczyła, że do tej pory nie utrudniała kontaktów ojca z dziećmi, nie zmieniła zamków w mieszkaniu. Dziećmi zajmuje się osobiście, a z uwagi na pracę zawodową w opiece nad dziećmi wspomaga ją babcia dzieci. Oświadczyła, że sprzeciwia się zabieraniu dzieci na noc przez ojca gdyż nie zna warunków w wynajętym mieszkaniu. Ojciec może spędzać czas z dziećmi w ich miejscu zamieszkania. Ponadto wskazała, ze w okresie zamknięcia przedszkoli od marca do czerwca 2020 r. osobiście sprawowała opiekę nad dziećmi. Organ przytoczył treść art. 4 ust. 1, art. 5 ust 2a, art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.), dalej powoływanej jako:"u.p.p.w.d" oraz podkreślił, że ustawa ta nie zawiera definicji miejsca zamieszkania dziecka, wobec czego zastosowanie ma regulacja ogólna z art. 26 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740). Organ zaznaczył, że w dacie złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci przez I. J. – S., rodzice A. i I. S. zamieszkiwali oddzielnie. W trwającym postępowaniu rozwodowym przed Sądem Okręgowym w G. Sąd nie wydał orzeczeń dotyczących miejsca zamieszkania dzieci lub ustalenia kontaktów z dziećmi. Odnośnie wskazań P. S. o pokrywaniu większości kosztów utrzymania rodziny organ stwierdził, że w sytuacji gdy oboje rodzice mieszkają razem bez znaczenia pozostaje, w jakich proporcjach odbywa się sprawowanie opieki nad dzieckiem oraz pokrywanie ich kosztów utrzymania, gdyż może to być zależne od charakteru i godzin pracy i wysokości zarobków obojga rodziców. Organ podniósł, że niezależnie od przekonania P. S., że jego miejscem zamieszkania jest lokal przy ul. (...), uznać należy że zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje na to, że opuścił on mieszkanie dobrowolnie. W ocenie organu kilkukrotne przebywanie dzieci w miejscu zamieszkania ojca (w wynajętym mieszkaniu) nie stanowi o stałym zamieszkiwaniu dzieci z ojcem. Niezamieszkiwanie P. S. z dziećmi od grudnia 2019 r., oznacza, że nie spełnia przesłanki określonej w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., a zatem nie przysługiwało mu prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci. W okresie od miesiąca złożenia wniosku tj. od marca 2020r. świadczenia przysługiwały matce dzieci I. J. – S. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...), utrzymując decyzję organu I instancji wskazało w uzasadnieniu, że dzieci skarżącego od listopada 2020 r. zamieszkują z matką w mieszkaniu przy ul. (...), co wynika z protokołu przesłuchania stron sporządzonego w dniu 4 listopada 2020 r. P. S. ze wspólnego mieszkania wyprowadził się i zamieszkuje przy ul. (...). Kolegium wskazało, że ustawowa przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia opiera się o dwa elementy: wspólne zamieszkiwanie i utrzymywanie dziecka (dzieci). Istnienie tylko jednego z nich tj. utrzymywania dzieci nie jest wystarczające do uznania, że przesłanka jest spełniona. Spójnik "i" wskazuje na koniunkcję obu przesłanek, co oznacza, że powinny być spełnione łącznie. W ocenie Kolegium udział ojca w opiece nad dziećmi nie świadczy o wspólnym z nimi zamieszkiwaniu, a fakt kilkukrotnego nocowania dzieci w mieszkaniu ojca nie zmienia tej oceny. P. S. zaskarżył w całości powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. W skardze zarzucono zaskarżonej decyzji pominięcie istotnych okoliczności dotyczących zwłaszcza kwestii utrzymywania dzieci przez skarżącego, a także charakteru i wymiaru opieki sprawowanej przez nad dziećmi przez skarżącego. Skarżący podniósł, że nie otrzymał od organu pouczenia o braku prawa do pobierania świadczenia, co byłoby wymagane, by uznać świadczenie za nienależnie pobrane. W ocenie skarżącego wskazany przez niego sposób wykonywania opieki wypełnia wszelkie kryteria otrzymania i utrzymania świadczenia wychowawczego w dotychczasowej formie. Ponadto wbrew prawu organ administracji uchylił prawo do świadczenia wychowawczego z mocą wsteczną bez określenia konkretnej daty. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w (...) wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz.U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit a- c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - powoływanej dalej jako: "p.p.s.a."), uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że wniesiona skarga zasługuje na częściowe uwzględnienie, lecz z powodów innych niż powoływane przez skarżącego. Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz. U. z 2019r. poz. 2407 ze zm.), powoływanej dalej jako u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Zatem przesłanką przysługiwania prawa do świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i pozostawanie dziecka na utrzymaniu rodzica. Organy administracji dokonały prawidłowych ustaleń faktycznych, przyjmując, że skarżący od chwili przeniesienia się do mieszkania przy ul. (...) nie może być uznany za zamieszkującego z dziećmi. Ocena ta w żaden sposób nie umniejsza starań skarżącego, by właściwie wykonywać obowiązki ojcowskie. Nie oznacza także, że co do sposobu wykonywania tych obowiązków i opieki nad dziećmi istnieją jakiekolwiek wątpliwości. Warunkiem jednak posiadania prawa do świadczenia wychowawczego jest faktyczne zamieszkiwanie, czyli przebywanie dziecka u jednego z rodziców zamieszkujących aktualnie oddzielnie. Jeśli skarżący zdecydował się na wynajęcie innego mieszkania, gdzie spędza noce, odwiedzając w ciągu dnia w ustalonym z matką dzieci czasie mieszkanie, gdzie przebywają dzieci - w celu sprawowania opieki czy uczestniczenia w ich życiu codziennym, to należy przyjąć, że przesłanka wspólnego zamieszkania rodzica z dziećmi nie została spełniona. Zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W okolicznościach niniejszej sprawy należało stwierdzić, że zmiana miejsca zamieszkania skarżącego stanowiła zmianę sytuacji rodzinnej, uzasadniającą uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego zgodnie z powyższym przepisem. Nie może budzić wszakże wątpliwości, że decyzja wydana w oparciu o art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. ma charakter konstytutywny, czyli kształtuje sytuację prawną adresata. W orzecznictwie wskazuje się, że skutek wsteczny niektórych decyzji kształtujących prawo odnosić się może tylko do sytuacji wynikających z prawa materialnego, a w szczególności takich, w których zastosowanie takiego skutku odbyłoby się z korzyścią dla zainteresowanego. Brak jest jakichkolwiek przepisów prawa materialnego, które umożliwiłyby przyjęcie wstecznego skutku decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego. W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane. W przypadku niedopełnienia obowiązku niezwłocznego informowania organu przez osobę otrzymującą świadczenie o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia i pobrania świadczenia, które się stronie nie należało (a okres, na jaki przyznano świadczenie dobiegł końca) zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ na podstawie art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. może jedynie wszcząć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu, wydając w tym przedmiocie stosowną decyzję administracyjną. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, ani w decyzji organu i instancji nie przywołano art. 25 u.p.p.w.d. regulującego kwestię nienależnego świadczenia ani nie przeanalizowano żadnej z przesłanek określonych w przepisach tego artykułu. Uznać należało zatem, że rozstrzygnięcie o odmowie prawa do świadczenia wychowawczego za okres od 1 listopada 2020r. zawarte w decyzji organu I instancji z 26 listopada 2020r. i utrzymującej ją w mocy decyzji organu odwoławczego z 23 marca 2021r. zostało dokonane z naruszeniem art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. gdyż przepis ten, powołany jako podstawa prawna nie mógł stanowić oparcia dla takiego rozstrzygnięcia. W tym stanie sprawy Sąd orzekł na podstawie art. 145§1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. jak w punkcie 1 wyroku, zaś rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 2 wyroku oparte jest na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym na podstawie art.15zzs⁴ ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), zgodnie z którym: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". Uznać należało, że rozpoznanie sprawy jest konieczne, zaś sytuacja związana z pandemią COVID 19 i ograniczone możliwości techniczne Sądu uzasadniają stwierdzenie, że przeprowadzenie rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość.