III SA/Gd 4/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Orłowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Beata Kaczmar, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2013 r. sprawy ze skargi B. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 22 października 2012 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 30 listopada 2011 r., nr [...]; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na rzecz adw. Ł. D. kwotę 295,20 zł. (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) zawierającą należny podatek od towarów i usług - tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu. Prezydent Miasta decyzją z dnia 30 listopada 2011 r., nr [...] odmówił B. T. umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych przez Prezydenta Miasta z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami i kosztami upomnienia na rzecz osób uprawnionych: J. T., M. T., K. T. oraz B. T. W podstawie prawnej rozstrzygnięcia organ powołał art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz. U. z 2009 r., nr 1, poz. 7 z późn. zm.) i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że Sąd Rejonowy w K. wyrokiem zaocznym z dnia 12 grudnia 2002 r., sygn. akt [...] zobowiązał B. T. do płacenia alimentów na małoletnich: J. T. w wysokości po 300, 00 zł miesięcznie, M. i K. rodzeństwo T. w wysokości po 250, 00 zł miesięcznie na każde z nich, a na B. T. w wysokości 200, 00 zł miesięcznie. Ponadto wyrokiem zaocznym z dnia 21 kwietnia 2005 r., o sygn. akt [...] Sąd Rejonowy w K. podwyższył kwoty alimentów na rzecz J. T. do kwoty 400,00 zł miesięcznie, a na rzecz M. i K. rodzeństwo T. do kwoty po 300, 00 zł miesięcznie na każde z nich. Prezydent Miasta wskazał nadto, że wypłacał osobom uprawnionym zarówno zaliczkę alimentacyjną (na podstawie ówcześnie obowiązującej ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej) jak również świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Z tego tytułu B. T. na dzień 30 listopada 2011r. posiada zadłużenie wobec organu w kwocie 71 930, 00 zł kwoty głównej + 9 261, 00 zł odsetek + 8,80 zł koszty upomnienia. B. T. (dłużnik alimentacyjny) jako osadzony w zakładzie karnym wniósł o umorzenie części zadłużenia tj. kwoty 14 400,00 zł wraz z odsetkami wynikającego z decyzji nr [...] z dnia 12 listopada 2010r. żądającej zwrotu wypłaconych świadczeń. Organ podniósł, iż zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów " organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną". Organ uznał, iż sytuacja życiowa, w której znalazł się dłużnik ma charakter tymczasowy (możliwe jest bowiem np. podjęcie odpłatnego zatrudnienia w zakładzie karnym lub warunkowe zwolnienie) i po opuszczeniu zakładu karnego będzie on w stanie podjąć zatrudnienie i regulować swoje zobowiązania finansowe. Ponadto stwierdził, iż z akt sprawy nie wynika, żeby B. T. wniósł do Sądu wniosek o obniżenie wysokości rat alimentacyjnych ze względu na swoją sytuację materialno-bytową co spowodowałoby zmniejszenie jego zobowiązania. Organ wskazał, że wszystkie pieniądze wypłacane w formie świadczeń z funduszu alimentacyjnego to środki publiczne i na organie je wypłacającym spoczywa obowiązek ich windykacji, a na dłużniku alimentacyjnym konieczność zwrotu świadczeń wypłaconych na rzecz osób uprawnionych. W odwołaniu od tej decyzji B. T. podniósł, że nie jest w stanie spłacić zadłużenia ze względu na trudną sytuację, w jakiej się znajduje. Przebywa w zakładzie karnym od 13 kwietnia 2011 r. do lutego 2013 r. Stara się o podjęcie pracy z negatywnym skutkiem. Ponadto odwołujący się podkreślił, iż od listopada 2010 r. leczy się w placówce medycznej w G. przy ul. [...]14 i złożył dokumenty w sprawie orzeczenia stopnia niepełnosprawności, a jego dolegliwości zdrowotne to miażdżyca, dyskopatia i niedowład prawej ręki. B. T. złożył do Sądu Rejonowego w G. wniosek o obniżenie lub wstrzymanie zobowiązań alimentacyjnych, lecz nie otrzymał odpowiedzi. Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia 22 października 2012 r., sygn. akt [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że organ pierwszej instancji odmówił umorzenia świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na rzecz osób uprawnionych w okresie świadczeniowym 2009/2010 w kwocie 14 400,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Organ podniósł, iż zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Organ odwoławczy podkreślił, że ustawodawca używając zwrotu "może" przesądził, iż decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy. Organ administracji ma możliwość, a nie obowiązek przychylenia się do wniosku strony nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Według organu oznacza to, iż umorzenie należności dłużnika, również w części, nie jest obligatoryjne nawet wówczas, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Do swobodnego uznania organu ustawodawca pozostawił bowiem odmowę lub uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego. Odnośnie zarzutów odwołania organ drugiej instancji zauważył, że należy mieć na względzie, iż umorzenie należności, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno nastąpić wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu i tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności o charakterze alimentacyjnym. Według organu okolicznością taka nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności i w efekcie brak możliwości zatrudnienia. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności pozwalające na przywilej umorzenia kwot alimentacyjnych. Nie stanowi ich w szczególności fakt przebywania dłużnika alimentacyjnego w zakładzie karnym i to przy zachowaniu zdolności zarobkowych, które mogą być wykorzystane w czasie odbywania kary lub po jej zakończeniu. Ponadto, z uwagi na fakt czynienia starań o uzyskanie pracy w zakładzie karnym, organ wywnioskował, że stan zdrowia strony umożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej. Żadne okoliczności ani dowody w sprawie według oceny SKO nie wykluczają B. T. z kręgu osób zdolnych do podjęcia zatrudnienia. Ponadto organ odwoławczy wskazał, iż obiektywnie trudna sytuacja materialna strony ma swoje źródło w długotrwałym, powstałym jeszcze przed osadzeniem w zakładzie penitencjarnym niewywiązywaniu się przez niego z podstawowego zobowiązania w postaci obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci i musi mieć on świadomość o konieczności poniesienia konsekwencji zwrotu należności Skarbowi Państwa, który czasowo przejął ten obowiązek na siebie. B. T. zaskarżył opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G.. W skardze podniósł, iż nie zgadza się z rozstrzygnięciem organu odwoławczego. Zaznaczył również, że nie ma gwarancji podjęcia zatrudnienia za względu na wiek i stan zdrowia. W dopowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Pismem z dnia 29 kwietnia 2013r. działając w imieniu skarżącego, powołując się na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. o przyznaniu wnioskodawcy prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, pełnomocnik z urzędu - adw. Ł. D. podtrzymał skargę skarżącego B. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 października 2011r., sygn. akt [...] zarzucając jej naruszenie przepisów prawa mające wpływ na wydanie zaskarżonej decyzji. Pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając jej naruszenie: - art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. poprzez jego błędne zastosowanie oraz wykładnię przepisu a polegającą na utożsamieniu uznaniowości decyzji administracyjnej wydanej w trybie tego przepisu z dowolnością jej wydania po czemu nie było przesłanek w przedmiotowym stanie faktycznym, - art. 107 § 3 k.p.a. poprzez: a] sporządzenie uzasadnienia decyzji nieodpowiadającego dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a., tj. niejasnego i nieprzekonującego uzasadnienia tak co do faktów jak i prawa aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją, w szczególności, że decyzja wydawana w trybie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. nie może charakteryzować się dowolnością czy też jak wskazał sam organ "swobodą", a tylko uznaniowością i taka uznaniowość winna być umotywowana, b] wskazanie w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, że skarżący domaga się umorzenia należności w kwocie "14 4000,00 zł" gdzie tymczasem wnosił on o umorzenie należności w kwocie 14.400,00 zł, tj. o umorzenie części należności wypłaconych alimentów, - art. 7 k.p.a. poprzez: a] przyjęcie przy wydaniu decyzji niewłaściwych ustaleń faktycznych, tj. aby skarżący domagał się umorzenia należności 14 4000,00 zł" gdzie tymczasem wnosił on o umorzenie należności w kwocie 14.400,00 zł, tj. o umorzenie części należności wypłaconych alimentów, b] nieuwzględnieniu słusznego interesu skarżącego co do możliwości podjęcia przez niego pracy zarobkowej kiedy to jest on osadzony w zakładzie karnym i możliwość podjęcia pracy za wynagrodzeniem jest w przeważającej mierze niezależna od niego, - art. 11 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie skarżącemu zasadności przesłanek decyzji, w szczególności podstaw odmowy umorzenia należności alimentacyjnej i wskazaniu czy organ działał w ramach uznaniowości czy też dowolności, - art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewydanie decyzji na podstawie całokształtu materiału dowodowego i nieustalenia stanu faktycznego, tj. rzeczywistej kwoty wymaganych należności alimentacyjnych, która na dzień 30.11.2011 r. wobec Prezydenta Miasta jako organu właściwego wierzyciela w rozumieniu art. 2 ust. 11 ustawy z dnia 07.11.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynosiła 71.930,00 zł należności głównej wraz z 9.261,32 zł odsetek i 8,80 zł kosztów upomnienia co stanowi łącznie 81.200,12 zł co niewątpliwie miało wpływ na wynik sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna i podlega uwzględnieniu, choć zasadniczo nie z przyczyn w niej podniesionych. Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 października 2012 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia 30 listopada 2011 r., którą odmówiono B. T. - dłużnikowi alimentacyjnemu, umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych przez Prezydenta Miasta G. z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami i kosztami upomnienia na rzecz osób uprawnionych: J. T., M. T., K. T. oraz B. T.. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 27 września 2007 r. o pomocy uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r., nr 1, poz. 7 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z tym przepisem ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Należy tu podkreślić, że decyzja oparta na powyższym przepisie ustawy, aczkolwiek ma charakter uznaniowy, to nie może być rozstrzygnięciem dowolnym. W konsekwencji też prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy może nastąpić jedynie po starannym i wszechstronnym wyjaśnieniu jej okoliczności, a wydana decyzja musi być wyczerpująco uzasadniona przez wskazanie dlaczego dokonano takiego, a nie innego rozstrzygnięcia, co wynika z podstawowych zasad postępowania administracyjnego (art. 6 k.p.a. i art. 7 k.p.a.). W świetle przywołanego przepisu art. 30 ust. 2 ustawy nie może budzić wątpliwości, że podstawową przesłankę, którą należy rozważyć rozpoznając wniosek dłużnika alimentacyjnego jest jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Dlatego dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy należało odpowiedzieć na pytanie: czy sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego przemawiała za umorzeniem należności z tytułu świadczeń wypłaconych przez Prezydenta Miasta G. z funduszu alimentacyjnego? A udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymagało od organu dokonania szczegółowej analizy i oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy. Takiej szczegółowej analizy i oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego organy obu instancji nie dokonały. Organy odniosły się przed wszystkim do okoliczności pozbawienia wnioskodawcy wolności (poza sporem było, że skarżący przebywa w Zakładzie Karnym w miejscowości C. i nie jest zatrudniony) oraz do bezskuteczności egzekucji komorniczej. Jednak ograniczenie rozważań do tych okoliczności powoduje, że dokonana przez organy ocena jest niepełna. Sytuacji dochodowej nie można sprowadzać do faktu nie uzyskiwania wynagrodzenia przez osobę osadzoną w zakładzie penitencjarnym. Zwłaszcza gdy brak jest jakichkolwiek ustaleń dotyczących jej sytuacji materialnej czy finansowej (w tym przypadku skarżącego będącego dłużnikiem alimentacyjnym). Ponadto organy obu instancji nie rozważyły sytuacji rodzinnej wnioskodawcy, do czego były zobowiązane w świetle dyspozycji art. 30 ust. 2 ustawy. Nie poczyniły również ustaleń w tym przedmiocie. Nie można zatem uznać, aby dokonana analiza i ocena były wystarczające i pozwalały na prawidłowe rozpoznanie wniosku. Takim postępowaniem organy naruszyły ciążący na nich obowiązek prowadzenia postępowania dowodowego. W ocenie Sądu, zaniechania w powyższym zakresie powodują, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Ponieważ organ przeprowadził postępowanie dowodowe z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Można tu dodać, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że w przypadku decyzji uznaniowej na organie rozpoznającym sprawę ciąży obowiązek szczególnej dbałości o dokonanie ustalenia stanu faktycznego sprawy oraz staranne wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek, którymi kierował się przy wydaniu rozstrzygnięcia. Uzasadnienie powinno stwarzać (stronie postępowania oraz organowi wyższego stopnia, bądź sądowi administracyjnemu) możliwość kontroli prawidłowości toku rozumowania organu wydającego decyzję oraz motywów rozstrzygnięcia. W tym miejscu należy również podkreślić, że zarzuty pełnomocnika skarżącego odnoszące się do podania diametralnie różnej kwoty zadłużenia (14 400 zł, a 144 000zł), są uzasadnione i – aczkolwiek prawdopodobnie wynikły z błędu pisarskiego organów, to nie zostały sprostowane, a tym samym – mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto – szczegółowa analiza treści pism skarżącego, w tym – odwołania od decyzji organu I instancji, wskazuje, że skarżący domaga się umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnych "w ogóle", tzn. w całości lub – w pewnej, nieokreślonej przez skarżącego wielkości. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ I instancji winien szczegółowo ustalić, umorzenia jakiej kwoty domaga się skarżący (bądź - jakiej części zaległej kwoty). Niezależnie od dokonanych powyżej rozważań, należy zauważyć, że zgodnie z przepisem art. 27 ust. 2 ustawy - organ właściwy wierzyciela wydaje, po zakończenia okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzję administracyjną w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przy czym, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami (art. 27 ust.1 ustawy). Jak wynika z treści decyzji organu odmawiającej umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego, odnosiła się ona do decyzji z dnia 12 listopada 2010 r., nr [...], którą Prezydent Miasta orzekł wobec B. T. obowiązek zwrotu świadczeń alimentacyjnych na rzecz osób uprawnionych w okresie świadczeniowym 2009/2010 w kwocie 14 400,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien uwzględnić poczynione powyżej uwagi przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Przed wszystkim organ dokona niezbędnych ustaleń w celu pełnej oceny sytuacji dochodowej oraz rodzinnej skarżącego. Zgodnie bowiem z treścią art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak orzekł jak w sentencji wyroku.