III SA/Gd 412/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędziowie Sędzia WSA Felicja Kajut (spr.), Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Kinga Czernis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lipca 2018 r. sprawy ze skargi V. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 24 kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia 8 listopada 2017 r. nr [...] w sprawie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Postępowanie wszczęto w związku z wnioskiem V. M. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych – w postaci zasiłku rodzinnego na dzieci: A. M. i O. M. pobranych w okresie od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. w wysokości 2184 zł oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na dwoje dzieci za wrzesień 2012 r. w kwocie 200 zł. Jako podstawę prawną wydania decyzji wskazano art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności lub rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem O., lat 20 i córką A. lat 19. V. M. przebywa na zwolnieniu lekarskim po przebytej operacji, choruje na depresję. Źródłem utrzymania rodziny jest zasiłek chorobowy wnioskodawczyni w wysokości 1400 zł, alimenty z funduszu alimentacyjnego przyznane na córkę w kwocie 500 zł oraz dochód syna w kwocie 1000 zł uzyskiwany z tytułu dzierżawy powierzchni reklamowej. Łącznie dochód rodziny wynosi więc 2900 zł. W rzeczywistości V. M. otrzymuje jednak pomniejszony zasiłek chorobowy w związku z potrąceniami komorniczymi, związanymi z zaciągniętymi kredytami. Łącznie wydatki rodziny wynoszą ok 1839, 57 zł, a V. M. podaje, że wynoszą one 2308 zł. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 25 października 2017 r. wynika ponadto, że córka wnioskodawczyni studiuje, a syn jest osobą zdolną do pracy. Kolegium podzieliło ocenę organu I instancji, że wskazane okoliczności nie mogą przesądzić o całkowitym umorzeniu należnych do zwrotu świadczeń. W tym zakresie wskazano, że oceniając relację pomiędzy ww. dochodami, a wydatkami, sytuację rodziny wnioskodawczyni należy uznać za trudną, szczególnie z uwagi na stan zdrowia V. M., jak i konieczność spłaty dużego długu. Zdaniem Kolegium, organ I instancji słusznie jednak stwierdził, że w sytuacji rodziny brak jest szczególnych okoliczności uzasadniających całkowite umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Kolegium zwróciło uwagę na to, że sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. W skład rodziny wchodzi jednocześnie także dorosły syn O.. Stąd wbrew twierdzeniom wnioskodawczyni, dochód rodziny został prawidłowo określony w kwocie 2900 zł z uwzględnieniem dochodu syna. W ocenie Kolegium słuszne jest także twierdzenie organu I instancji, że syn jest osobą młodą i zdrową, a więc nie ma żadnych przeciwwskazań, aby podjął pracę w celu poprawy sytuacji rodziny. Jednocześnie organ zauważył, że podjęcie decyzji odmownej o umorzeniu, nie oznacza, że V. M. nie będzie mogła wystąpić z odrębnym wnioskiem o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie należności na raty. V. M. zaskarżyła decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G., wskazując w skardze, że nie zgadza się ze stanowiskiem organu odwoławczego, że jej sytuacja jest wprawdzie trudna, ale nieszczególnie. Spłacenie wymaganej do zwrotu kwoty jest dla skarżącej niewykonalne. W tym zakresie skarżąca wskazała, że spłacane przez nią zadłużenie bankowe wynosi z odsetkami około 200 tysięcy zł i stale rośnie. Po dokonywanych przez komornika potrąceniach skarżącej pozostaje najniższe wynagrodzenia. Obecnie skarżąca nie pracuje i szuka pracy, leczy się na depresję. Na depresję cierpi także syn skarżącej. Z tego względu skarżąca uznała za nieuprawnione twierdzenia organów wskazujące na możliwość podjęcia przez O. M. pracy, która w wymierny sposób poprawi sytuację rodziny, ponieważ syn jest osoba zdrową i młodą. Skarżąca wyjaśniła, że syn cierpi na lęk społeczny, boi się wychodzić z domu, wobec tego pracuje dorywczo jedynie przez Internet. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Zdaniem organu sytuacja rodziny jest niewątpliwie trudna w związku z koniecznością spłaty długu, jak i ze względu na stan zdrowia skarżącej oraz, jak podniosła w treści skargi, z uwagi na stan zdrowia syna, który także choruje na depresję. W sytuacji rodziny nie występują jednak szczególnie okoliczności uzasadniające całkowite umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, co nie wyklucza jednak możliwości ubiegania się przez stronę o inne określone w art. 30 ust. 9 cyt. ustawy formy pomocy (odroczenie płatności, rozłożenie długu na raty). Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. 2017, poz. 2188 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. 2018r., poz. 1302, dalej zwana "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że rolą sądu administracyjnego jest kontrola zgodności decyzji z prawem. Sprawując tego rodzaju kontrolę Sąd sprawdza, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego do ustalonego stanu faktycznego, a także czy postępowanie administracyjne przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami proceduralnymi. Sąd nie jest jednak uprawniony do kontrolowania zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej celowości i słuszności. Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. z dnia 24 kwietnia 2018 r., którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia 8 listopada 2018 r. odmawiającą umorzenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych. Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( t,j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm.), zwanej dalej – "ustawą". Zgodnie z tym przepisem organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zatem stosownie do brzmienia ww. przepisu prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymagało udzielenia odpowiedzi na pytanie - czy zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny strony - które mogłyby pozwolić na umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Na tak postawione pytanie, należy zdaniem Sądu, udzielić negatywnej odpowiedzi z przyczyn poniżej podanych. Bezsporne było w sprawie, że ostateczną decyzją z dnia 16 listopada 2016r. nr [...] orzeczono, że pobrane przez V. M. świadczenie rodzinne – w postaci zasiłku rodzinnego na dzieci: A. M. i O. M. pobranych w okresie od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. w wysokości 2184 zł oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na dwoje dzieci za wrzesień 2012 r. w kwocie 200 zł, są świadczeniami nienależnie pobranymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 9 marca 2017 r., sygn. akt III SA/Gd 48/17 oddalił skargę V. M. na powyższą decyzję i wyrok ten jest prawomocny. Stosownie do regulacji zawartej w art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu. Decyzją Prezydenta W. z dnia 13 lipca 2016 r. nr [...] V. M. została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz ustawowymi odsetkami. Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte wnioskiem strony z dnia 8 października 2017 r., w którym skarżąca domaga się umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Przechodząc do dalszych rozważań, to po pierwsze - przywołany powyżej przepis art. 30 ust. 9 ustawy uprawnia organ do umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w sytuacji gdy zachodzą - szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Po drugie - użyty przez ustawodawcę w tym przepisie ustawy zwrot "może umorzyć" oznacza, że zapadłe w niniejszej sprawie decyzje mają charakter uznaniowy. Innymi słowy, decyzje podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracyjny może podjąć w sprawie rozstrzygnięcie, ale nie ma nakazu ustalenia określonej jego treści. W konsekwencji może również uwzględnić wniesiony wniosek lub nie, jak też przyznać świadczenie w innym rozmiarze lub odmówić przyznania żądanego świadczenia. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma więc prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy spośród przynajmniej dwóch możliwych (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 28 marca 2012 r., sygn. akt IV SA/Wr 769/11; publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oczywiście element uznaniowości nie świadczy o tym, że decyzje polegają na dowolności działania organu. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynikający z przepisu prawa materialnego, ograniczony jest ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, określonymi w art. 7, 77 § 1 i innych przepisach ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), jak i kryteriami, które organ musi uwzględnić w każdym indywidualnym przypadku. Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona. Obejmuje ona zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia, w tym przypadku o udzieleniu lub odmowie udzielenia wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia należności. Te wymogi, w ocenie Sądu orzekającego, zostały w niniejszej sprawie spełnione. Jak wynika z przepisu art. 30 ust 9 ustawy organ może umorzyć kwotę nienależnie pobranego świadczenia tylko - gdy istnieją szczególne uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Treść tego przepisu ustawy, wskazuje jednoznacznie, że dla zastosowania trybu w nim określonego nie jest wystarczające ustalenie trudnej sytuacji rodziny, ale konieczne jest zaistnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności. Występowanie bowiem tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych dotyczącym wykładni ww. pojęcia, sama trudna sytuacja materialna danej rodziny, nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie w odniesieniu do wszystkich innych rodzin. (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2013 r. w sprawie sygn. akt I SA/Wa 974/13, pub. LEX nr 1366905). Pogląd ten należy w pełni podzielić. Ustawa nie precyzuje pojęcia szczególnie uzasadnionych okoliczności, oceny tego pojęcia należy zatem dokonywać na gruncie stanu faktycznego danej sprawy. Nie ulega wątpliwości, że na pojęcie tych okoliczności składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Organ rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń zobowiązany jest zatem ocenić, czy w tych zakresach wystąpiły zdarzenia, którym można przypisać cechy szczególnie uzasadnionych okoliczności (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 1219/13; publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle powyższych rozważań oraz zgromadzonego materiału dowodowego sprawy należy uznać, że organy odmawiając umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie naruszyły prawa. Sytuacja rodziny skarżącej jest niewątpliwe trudna, jednak nie można przyjąć, aby zachodziły szczególne uzasadnione okoliczności dotyczące tej sytuacji, a które mogłyby przemawiać za umorzeniem należności. Jak wynika z poczynionych przez organy ustaleń i materiału sprawy, skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z pełnoletnią i studiującą córką oraz synem w wieku lat 20. Skarżąca przebywa na zwolnieniu lekarskim po przebytej operacji i choruje na depresję. Źródłem utrzymania rodziny jest zasiłek chorobowy wnioskodawczyni w wysokości 1400 zł, alimenty z funduszu alimentacyjnego przyznane na córkę w kwocie 500 zł oraz dochód syna w kwocie 1000 zł uzyskiwany z tytułu dzierżawy powierzchni reklamowej. Łącznie dochód rodziny wynosi więc 2900 zł. Ponadto, jak wynika z treści skargi, syn pracuje dorywczo przez Internet. W rzeczywistości V. M. otrzymuje jednak pomniejszony zasiłek chorobowy w związku z potrąceniami komorniczymi, związanymi z zaciągniętymi kredytami. Mając jednak na uwadze treść art. 3 pkt 1 ustawy zawierający definicję dochodu należy zauważyć, że zajęcie części dochodu na poczet należności objętych egzekucją komorniczą nie powoduje zmniejszenia dochodu. Dochód rodziny w wysokości 2900 zł przekracza zatem kryterium dochodowe, o którym mowa w przepisach ustawy ( art. 5 ust. 1). Stwierdzić również należy, że jakkolwiek skarżąca i jej syn ( jak podano w skardze) chorują, to w stosunku do żadnego z nich nie orzeczono o niepełnosprawności, oboje są zdolni do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca jest osobą w sile wieku (ur. 1970 r.), jej syn ma 20 lat i z akt sprawy nie wynika, by ich stan zdrowia wykluczał ich aktywność zawodową. Skarżąca twierdzi w skardze, że syn nie może podjąć pracy, na co wskazywały organy, bowiem cierpi na lęk społeczny, boi się wychodzić z domu, wobec tego pracuje dorywczo w domu jedynie przez Internet. Wynika z powyższego, że syn skarżącej uzyskuje dodatkowy dochód z tytułu dorywczej pracy wykonywanej przez Internet, co przeczy twierdzeniu o braku możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia. Wynika z tego również, że syn uzyskuje z tego tytułu dodatkowy dochód, który nie był uwzględniony przez organy przy obliczaniu dochodu rodziny. Wobec powyższego należy uznać, że zebrany materiał dowodowy nie dawał żadnych podstaw do stwierdzenia, że organy decyzyjne uchybiły swym powinnościom w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego. Wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu przedstawionej przez nią sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej. Wyciągniętych przez organy wniosków nie można uznać za dowolne, a uzasadnień wydanych decyzji za niewystarczające. Organy dokładnie wyjaśniły sytuację rodziny, uzyskiwane dochody, majątek i jej wydatki, a sformułowane na tym tle wnioski są prawidłowe, odpowiadające logice i doświadczeniu życiowemu. Ponadto organ odwoławczy słusznie podniósł, że tylko "szczególna sytuacja rodziny" na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych może przemawiać za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń, zaś wskazane w odwołaniu problemy i trudności życiowe rodziny, nie mają jednak charakteru nadzwyczajnego, niecodziennego czy szczególnego. Zdaniem Sądu, organy właściwie oceniły zebrany materiał dowodowy, a zakwestionowane decyzje nie naruszyły granic uznania administracyjnego. Skarżąca w złożonym wniosku nie podała faktów pozwalających na nadanie im statusu okoliczności nadzwyczajnych lub niecodziennych, które wykluczają możliwość spłaty należności. Na tle zgromadzonego materiału nie można przyjąć, że w sytuacji rodziny skarżącej istnieją okoliczności, które można by zaliczyć do szczególnie uzasadnionych. Jest też oczywiste, że instytucja umorzenia (częściowego czy też całkowitego) powinna być stosowana wyjątkowo. Skarżąca zaś wraz z członkami jej rodziny ma wpływ i może przeciwdziałać skutkom związanym ze spłatą udzielonych przez ośrodek świadczeń, co wynika z wcześniejszych uwag. W konsekwencji poczynionych rozważań, Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja i decyzja poprzedzająca nie zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.