III SA/Gd 555/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. K. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 12 maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 11 lipca 2018 r. W dniu 11 grudnia 2017 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynął wniosek B. K. (dalej także jako "wnioskodawca" albo "skarżący") o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Prawomocnym postanowieniem z dnia 12 stycznia 2018 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu B. K. przyznania prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie ustanowienia adwokata (pkt 2.), umarzając jednocześnie postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych (pkt 1.). W dniu 24 maja 2018 r. skarżący ponownie zwrócił się o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Z uzasadnienia złożonego wniosku oraz nadesłanych na wezwanie referendarza sądowego z dnia 6 czerwca 2018 r. dodatkowych oświadczeń i dokumentów wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z rodzicami. Wnioskodawca osiąga dochód z prac dorywczych w wysokości 1.500 zł miesięcznie, utrzymując się z pomocy rodziców. Posiada oszczędności w wysokości 1.050 zł. Płaci alimenty w wysokości 850 zł miesięcznie. Żadnego majątku nie posiada. Wykazał nadto swe istniejące zadłużenie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz innych podmiotów. Do akt sprawy skarżący dołączył oświadczenie, że nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, nie posiada statusu osoby bezrobotnej, nie gospodaruje wspólnie z innymi żadnym domem, nie ponosi żadnych opłat za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telewizję, Internet i inne związane z domem, w którym przebywa. Przedłożył nadto oświadczenie swych rodziców, E. i M. K., w którym podali oni, że skarżący zamieszkuje w ich domu przy ul. [...] w [...] bez zobowiązania do jego utrzymywania. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił zmiany prawomocnego postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 stycznia 2018 r. Uzasadniając rozstrzygnięcie referendarz sądowy, odwołując się do treści art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 1302; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") wskazał, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wskazał nadto referendarz sądowy, zgodnie z treścią art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, co nie wyklucza jednak możliwości ponownego ubiegania się przez stronę o przyznanie prawa pomocy, z tym jednak wyjątkiem, że rozpatrzenie takiego wniosku następuje w trybie art. 165 p.p.s.a. Stosownie do tego przepisu postanowienia niekończące postępowania w sprawie (a do takich należy rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy) mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Porównując ustalenia zawarte w prawomocnym postanowieniu z dnia 12 stycznia 2018 r. do treści ponownie złożonego wniosku referendarz sądowy uznał, że wniosek ten, będący w istocie wnioskiem o zmianę ww. postanowienia, nie zasługuje na uwzględnienie. Referendarz sądowy wskazał, że treść złożonego obecnie wniosku jest w istocie tożsama z treścią wniosku złożonego pierwotnie. Skarżący nadal bowiem wskazuje, że utrzymuje się z prac dorywczych uzyskując dochód 1.500 zł miesięcznie, wykazując przy tym jedynie swe zobowiązania alimentacyjne oraz zadłużenie wobec ZUS i innych podmiotów, bez wskazania jakichkolwiek innych kosztów utrzymania. Podkreśla przy tym, przedkładając na poparcie swych twierdzeń oświadczenie swych rodziców, że zamieszkuje wraz z nimi w ich domu, nie ponosząc jakichkolwiek kosztów jego utrzymania. W ocenie referendarza sądowego skarżący nadal prezentuje postawę braku współdziałania w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Zarzut ten dotyczy w szczególności braku złożenia dowodów na okoliczność sytuacji dochodowej, finansowej i majątkowej wspólnie ze skarżącym gospodarujących rodziców. W tym zakresie wyjaśnienia skarżącego nadal pozostają niekompletne. W ocenie referendarza aktualna pozostaje zatem ocena wyrażona w prawomocnym postanowieniu referendarza sądowego z dnia 12 stycznia 2018 r., w którym to przyjęto, że wnioskodawca żądając przyznania prawa pomocy winien wykazać nie tylko własną sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny - domowników, którzy pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym bądź zobowiązani są do alimentacji (art. 252 p.p.s.a). Jak podkreślił referendarz sądowy wnioskodawca powołując się na swą trudną sytuację finansową, nie udzielił pełnych wyjaśnień w powyższym zakresie, czym uniemożliwił uwzględnienie złożonego wniosku. Orzekanie na podstawie niekompletnych danych nie jest z kolei możliwe, ani dopuszczalne. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i tym samym powinno być stosowane tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Wskazać ponadto należy, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie. W sprawach o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy nie jest bowiem zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane uniemożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego, nie są znane mimo istniejącego po stronie wnioskodawcy ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W świetle powyższych okoliczności brak było w ocenie referendarza sądowego podstaw do przyjęcia, że w sprawie doszło do zmiany okoliczności w rozumieniu art. 165 p.p.s.a. uzasadniających przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżący złożył sprzeciw od opisanego wyżej postanowienia referendarza sądowego wskazując na brak podstaw do obciążania jego rodziców kosztami postępowania w niniejszej sprawie oraz żądania, aby udokumentowali oni swą sytuację majątkową i finansową. Z treści sprzeciwu wynika, że intencją skarżącego jest aby nadano bieg skardze kasacyjnej złożonej przez niego osobiście, z pominięciem obowiązku redagowania tego środka odwoławczego przez zawodowego pełnomocnika. Skarżący zaznaczył, że składa sprzeciw od odmowy przyznania mu pomocy prawnej z urzędu lub ponowny wniosek o profesjonalną pomoc prawnika w sprawie wskazując, że jego oświadczania o własnych dochodach i kosztach są prawdziwe i wyczerpujące. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Sprzeciw jest niezasadny. Wskazać należy, że stosownie do art. 165 p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Powyższy przepis warunkuje i uzależnia możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie referendarz sądowy (ewentualnie sąd) przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy zmiana musiałaby być tego rodzaju, by przyznanie prawa pomocy stałoby się zasadne. Referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu zasadnie skonstatował, że skarżący składając kolejny raz w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie wykazał, że doszło do zmiany okoliczności, które stanowiły podstawę wydanego wcześniej postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu. Skoro wnioskodawca nadal pozostaje na utrzymaniu rodziców, to w pełni aktualna pozostaje ocena dokonana w prawomocnym postanowieniu referendarza sądowego z dnia 12 stycznia 2018 r. oraz w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 2 marca 2018 r. Z oceny zawartej w ww. postanowieniach wynika jednoznacznie, że sytuacja majątkowa rodziców wnioskodawcy, jako osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym musi podlegać ocenie w ramach badania szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony, w celu ustalenia, czy przy niemożności samodzielnego poniesienia przez wnioskodawcę kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru, nie jest w stanie pokryć tych kosztów przy pomocy osób bliskich. Bez znaczenia pozostają w związku z tym wywody zawarte w sprzeciwie, w których wnioskodawca stara się wykazać niestosowność zwracania się do rodziców o pokrycie kosztów postępowania oraz o udokumentowanie ich sytuacji majątkowej i finansowej. Skarżący, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, powinien bowiem wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do opłacenia wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru jest obiektywnie niemożliwe. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez niego dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest on w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe, przy czym dotyczy to zarówno środków własnych jak i środków pozostających w dyspozycji osób prowadzących ze stroną wspólne gospodarstwo domowe. Zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" przenosi ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego na stronę, która chce skorzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy, na co słusznie zwrócił uwagę referendarz sądowy w uzasadnieniu zakwestionowanego postanowienia. W toku prowadzonego postępowania wskazano skarżącemu, że instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 p.p.s.a. stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie (podkreślenie Sądu) nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego i wykazały to w toku prowadzonego postępowania. Wskazano ponadto, że wnioskodawca ubiegający się o pomoc ze strony Skarbu Państwa musi mieć świadomość, że uprawnienie do przeniesienia ciężarów finansowych postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa nie ma charakteru absolutnego i podlega prawnie uzasadnionym ograniczeniom. Niezależnie od powyższego należy skarżącemu wyjaśnić, że twierdzenia zawarte w sprzeciwie podważające konieczność redagowania skargi kasacyjnej przez zawodowego pełnomocnika były bezzasadne i nie miały jakiegokolwiek znaczenia przy rozpoznawaniu sprzeciwu. W świetle jednoznacznego brzmienia art. 175 § 1 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna być sporządzona przez adwokata lub radcę prawnego, z zastrzeżeniem § 2 - 3, które w niniejszej sprawie nie mają znaczenia. Podkreślić przy tym należy, że wprowadzenie przez ustawodawcę przymusu adwokacko - radcowskiego jako przejaw realizacji zasady prawa do obrony, miało na celu zapewnienie prawidłowego przygotowania środka odwoławczego i należytej obrony praw strony w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Wyjaśnić również należy, że z uwagi na konstrukcję podstaw kasacyjnych sporządzenie skargi kasacyjnej wymaga fachowej wiedzy prawniczej. Próby sporządzania skargi kasacyjnej przez same strony niedysponujące odpowiednią wiedzą kończyłyby się w przeważającej większości przypadków bezskutecznością jej wniesienia. Ustawodawca wprowadził zatem przymus adwokacko - radcowski, mając na względzie ochronę strony przed ryzykiem niewłaściwego, nieprecyzyjnego sformułowania zarzutów takiej skargi, uniemożliwiającego jej merytoryczne rozpoznanie. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdza, że referendarz sądowy zasadnie odmówił zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 12 stycznia 2018 r. wobec stwierdzonego braku zmiany okoliczności sprawy. Skarżący nie wykazał bowiem, by w okresie od wydania prawomocnego postanowienia z dnia 12 stycznia 2018 r. do chwili złożenia wniosku o zmianę tego postanowienia nastąpiła istotna zmiana okoliczności dotyczących jego sytuacji życiowej determinującej w istotny sposób sytuację majątkową, co uzasadniałoby wydanie postanowienia o treści innej, niż treść postanowienia z dnia 12 stycznia 2018 r. Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku działając na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrzył sprzeciw zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658). Na podstawie tego przepisu, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.