III SA/Gd 622/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędzia WSA Felicja Kajut, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Beata Kaczmar, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 23 czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie zatrzymania prawa jazdy oddala skargę. Decyzją z dnia 16 czerwca 2014 r. Starosta, na podstawie art. 5 ust. 5 w zw. z art. 5 ust. 3b ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. Nr 211, poz. 1228 ze zm.) na wniosek Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej orzekł o zatrzymaniu J. K. prawa jazdy kategorii B o numerze [...] wydanego w dniu 30 grudnia 2000 r., przez Starostę . W uzasadnieniu wskazano, że J. K. ostateczną decyzją Burmistrza Miasta z dnia 8 czerwca 2012 r. został uznany za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. W ciągu ostatnich 6 miesięcy nie wywiązywał się on ponadto w każdym miesiącu z zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł J. K. wskazując, że prawo jazdy jest mu potrzebne do przemieszczania się z niepełnosprawnym synem do przedszkola, ośrodka zdrowia oraz na rehabilitację. Nadto wyjaśnił, iż od października 2011 r. pobiera świadczenie pielęgnacyjne na syna B., które jest wypłacane z powodu rezygnacji z pracy zarobkowej i zatrudnienia. Świadczenie to pobiera co miesiąc w kwocie około 900 zł. i tą kwotą gospodaruje, aby zaspokoić wszystkie zobowiązania łącznie z alimentacyjnym w wysokości około 50 - 80 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 23 czerwca 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy dłużnika przekazuje komornikowi sądowemu informacje mające wpływ na skuteczność prowadzonej egzekucji, w szczególności zawarte w wywiadzie alimentacyjnym oraz oświadczeniu majątkowym dłużnika alimentacyjnego. W przypadku, gdy dłużnik alimentacyjny nie może wywiązać się ze swoich zobowiązań z powodu braku zatrudnienia, organ właściwy dłużnika: zobowiązuje dłużnika alimentacyjnego do zarejestrowania się jako bezrobotny albo jako poszukujący pracy w przypadku braku możliwości zarejestrowania się jako bezrobotny; informuje właściwy powiatowy urząd pracy o potrzebie aktywizacji zawodowej dłużnika alimentacyjnego (ust. 2). W przypadku gdy dłużnik alimentacyjny uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego lub odmówił: złożenia oświadczenia majątkowego, zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny albo poszukujący pracy, bez uzasadnionej przyczyny, w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wykonywania prac społecznie użytecznych, prac interwencyjnych, robót publicznych, prac na zasadach robót publicznych albo udziału w szkoleniu, stażu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych - organ właściwy dłużnika wszczyna postępowanie dotyczące uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych (art. 5 ust. 3). Decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych nie wydaje się wobec dłużnika alimentacyjnego, który przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązywał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów (art. 5 ust. 3a). Jeżeli decyzja o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych stanie się ostateczna, organ właściwy dłużnika kieruje wniosek do starosty o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego, dołączając odpis tej decyzji, oraz składa wniosek o ściganie za przestępstwo określone w art. 209 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.). Na podstawie wniosku, o którym mowa w ust. 3b, starosta wydaje decyzję o zatrzymaniu prawa jazdy (art. 5 ust. 5). Uchylenie decyzji o zatrzymaniu prawa jazdy następuje na wniosek organu właściwego dłużnika skierowanego do starosty, gdy: ustanie przyczyna zatrzymania prawa jazdy, o której mowa w ust. 3, oraz dłużnik alimentacyjny przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów lub nastąpi utrata statusu dłużnika alimentacyjnego (art. 5 ust. 6). Organ wskazał, iż z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że w pierwszej kolejności prowadzone jest postępowanie w sprawie uznania dłużnika alimentacyjnego za osobę uchylającą się od zobowiązań alimentacyjnych i takie postępowanie w stosunku do odwołującego zostało przeprowadzone i zakończone wydaniem ostatecznej decyzji z dnia 8 czerwca 2012 r., nr [...] Burmistrza Miasta, uznającej J. K. za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Po stwierdzeniu ostateczności tej decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych zaistniała podstawa do złożenia wniosku i wszczęcia postępowania w sprawie zatrzymania prawa jazdy, w myśl art. 5 ust. 3b ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Decyzja o zatrzymaniu prawa jazdy na podstawie art. 5 ust. 5 ustawy nie jest decyzją uznaniową, a zatem organ administracji publicznej obowiązany jest do jej wydania. Przesłanką wydania decyzji o zatrzymaniu prawa jazdy jest wniosek organu właściwego dłużnika o zatrzymanie prawa jazdy kierowany do starosty na podstawie art. 5 ust. 3b, gdy decyzja o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych stanie się ostateczna (art. 5 ust. 5). Zatem związany charakter decyzji wydawanej w trybie art. 5 ust. 5 ustawy uniemożliwia organowi badanie zasadności uznania odwołującego za dłużnika uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, jego stanu majątkowego, zdrowotnego czy też częstotliwości spełniania świadczeń alimentacyjnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku J. K. wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji. W uzasadnieniu wskazał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie przepisu art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Powyższy przepis zawierający normę analogiczną do zamieszczonej w uznanym za niekonstytucyjny przepisie art. 5 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten narusza zasadę sprawiedliwej procedury. Jego konstrukcja (brak trybu odwoławczego) powoduje, że ewentualna kontrola sądowoadministracyjna decyzji starosty o zatrzymaniu prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego nie obejmuje zasadności merytorycznej wniosku kierowanego do starosty przez organy samorządowe miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego. Nadto w ocenie skarżącego zatrzymanie prawa jazdy przewidziane w aktualnie obowiązującej ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów narusza zasadę proporcjonalności wyrażoną w art. 31 ust. 3 w związku z art. 2 Konstytucji. Zatrzymanie prawa jazdy spowoduje, że skarżący nie będzie w stanie realizować opieki nad niepełnosprawnym synem. Prawo jazdy jest skarżącemu niezbędne aby dowozić syna do przedszkola oraz liczne zajęcia rehabilitacyjne. Nadto skarżący podniósł, iż niewątpliwym jest, że w obrocie prawnym funkcjonuje ostateczna decyzja uznająca skarżącego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Decyzja ta winna zostać uchylona z uwagi na ujawnienie nowych okoliczności i dowodów - nieznanych organowi orzekającemu - które świadczą o braku przesłanek do uznania skarżącego za osobę uchylającą się od zobowiązań alimentacyjnych. Skarżący bez własnej winy nie jest w stanie w pełni realizować obowiązku alimentacyjnego wobec dorosłego i utrzymującego się w chwili obecnej syna M. K. albowiem sprawuje opiekę nad małoletnim synem B. K. (ur. 6 września 2007 r.), który cierpi na autyzm dziecięcy oraz niepełnosprawność umysłową w stopniu umiarkowanym. J. K. zrezygnował z pracy zarobkowej i jako opiekun małoletniego B. otrzymuje jedynie świadczenie pielęgnacyjne. Skarżący ustawicznie sprawuje opiekę nad synem. Matka chłopca – D. K. pracuje na pełen etat jako pielęgniarka w G.. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t .Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd orzekł w granicach sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako – p.p.s.a.). Zasady postępowania wobec dłużnika alimentacyjnego, obejmujące także zatrzymanie mu prawa jazdy uregulowana zostały w przepisach art. 3 – 5 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. 2012 r., poz. 1228 ze zm.), dalej jako "u.p.o.u.". Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.o.u., organ właściwy dłużnika, po otrzymaniu od organu właściwego wierzyciela stosownego wniosku, o którym mowa w art. 3 ust. 5 przywołanej regulacji (wniosku o podjęcie działań wobec dłużnika alimentacyjnego), dokonuje w tym zakresie oceny jego sytuacji materialnej, zdrowotnej, rodzinnej i zawodowej, ustalanej w ramach wywiadu alimentacyjnego oraz złożonego przezeń oświadczenia majątkowego. W przypadku zaistnienia jednej z przesłanek wskazanych w art. 5 ust. 3 u.p.o.u., gdy dłużnik alimentacyjny uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego, odmawia złożenia oświadczenia majątkowego lub zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny albo poszukujący pracy, lub też bez uzasadnionej przyczyny, w rozumieniu ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, odmawia przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wykonywania prac społecznie użytecznych, prac interwencyjnych, robót publicznych, prac na zasadach robót publicznych albo udziału w szkoleniu, stażu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych - organ obowiązany jest wszcząć postępowanie dotyczące uznania dłużnika za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Przed wydaniem takiej decyzji organ zobligowany jest zbadać, czy nie zachodzi przesłanka negatywna określona w art. 5 ust. 3a ustawy. Zgodnie bowiem z tym unormowaniem, decyzji o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych nie wydaje się, jeżeli przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązywał się on w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów. Z art. 5 ust. 3b u.p.o.u. wynika jednoznacznie, że dopiero wówczas, gdy decyzja o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych stanie się ostateczna, organ właściwy dłużnika kieruje do starosty wniosek o zatrzymanie mu prawa jazdy, dołączając do niego odpis rzeczonej decyzji, a nadto składa wniosek o ściganie za przestępstwo określone w art. 209 § 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 5 ust. 5 u.p.o.u., na podstawie takiego wniosku właściwy starosta powiatowy wydaje decyzję o zatrzymaniu prawa jazdy. Z powyższej regulacji wynika, iż badaniu przez organ w toku postępowania w przedmiocie zatrzymania prawa jazdy prowadzonym na podstawie art. 5 ust. 5 u.p.o.u. podlega to, czy istnieje w obrocie prawnym ostateczna decyzja o uznaniu dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Okoliczność ta stanowi bowiem wyłączną przesłankę wydania decyzji o zatrzymaniu prawa jazdy. Z akt sprawy wynika, że wydana wobec skarżącego decyzja Burmistrza Miasta z dnia 8 czerwca 2012 r., nr [...] o uznaniu za dłużnika uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych stała się ostateczna, gdyż skarżący nie wniósł od niej odwołania. Po stwierdzeniu tego faktu zaistniała podstawa do złożenia wniosku i wszczęcia kolejnego postępowania, tj. postępowania w sprawie zatrzymania prawa jazdy, w myśl art. 5 ust. 3b ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 12 lutego 2014 r. sygn. akt K 23/10 orzekł, że art. 5 ust. 3b u.p.o.u. w zakresie, w jakim stanowi, że organ właściwy dłużnika kieruje wniosek do starosty o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego, jest zgodny z wywodzoną z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą proporcjonalności. Trybunał wskazał w uzasadnieniu wyroku, że stanowiąca istotną dolegliwość dla dłużnika alimentacyjnego ingerencja w sferę jego interesów (korzystania z przyznanego uprawnienia do kierowania pojazdami) nie jest w sposób oczywisty nadmierna. Dobrem chronionym, ze względu na które ustawodawca umożliwił taką ingerencję, są uzasadnione, usprawiedliwione potrzeby dziecka, którego sytuacja zarówno społeczna, jak i materialna uległa pogorszeniu, i które ponadto bezskutecznie dochodzi od jednego z rodziców alimentów ustalonych przez sąd w wymiarze możliwym do ich realizacji. Istotne znaczenie ma, zdaniem Trybunału to, że decyzja o zatrzymaniu prawa jazdy jest stosowana wobec wąskiej kategorii osób zobowiązanych do alimentacji. Ustawodawca, kształtując przesłanki wszczęcia postępowania o uznanie dłużnika za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych, zawarte w art. 5 ust. 3 ustawy alimentacyjnej, wyodrębnił grupę dłużników alimentacyjnych, którzy w jego ocenie, wykazują się szczególną uporczywością w utrudnianiu egzekucji oraz w uchylaniu się od współpracy z właściwymi organami w zakresie aktywizacji zawodowej, pomimo braku zatrudnienia. Tylko wobec tej kategorii dłużników alimentacyjnych starosta wydaje decyzję o zatrzymaniu prawa jazdy. Trybunał wziął pod uwagę, że dłużnik alimentacyjny, zachowując się zgodnie z prawem, ma decydujący wpływ na niezastosowanie wobec niego środka w postaci zatrzymania prawa jazdy. Obie decyzje nie zostaną zatem wydane względem dłużnika alimentacyjnego, jeśli: 1) przez ostatnie 6 miesięcy płacił alimenty w wysokości nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów, 2) będąc zatrudniony, nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań alimentacyjnych w ogóle bądź czynił to nieregularnie (w ostatnich 6 miesiącach) albo też wpłacał regularnie kwoty niższe niż 50% bieżąco ustalonych alimentów, ale podjął współpracę z właściwymi organami (udzielił wywiadu alimentacyjnego i złożył oświadczenie majątkowe), 3) nie będąc zatrudniony, nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań alimentacyjnych w ogóle bądź czynił to nieregularnie albo regularnie wpłacał kwoty niższe niż 50% bieżąco ustalonych alimentów, ale: a) podjął współpracę z właściwymi organami - udzielił wywiadu alimentacyjnego i złożył oświadczenie majątkowe, b) zarejestrował się w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny albo poszukujący pracy, c) nie odmówił przyjęcia skierowanych do niego propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wykonywania prac społecznie użytecznych, prac interwencyjnych, robót publicznych, prac na zasadach robót publicznych albo udziału w szkoleniu, stażu lub przygotowaniu zawodowym dorosłych, albo odmawiając ich przyjęcia, kierował się uzasadnioną przyczyną. Jak wskazał Trybunał zakwestionowany środek nie jest więc stosowany automatycznie w sytuacji niewywiązywania się dłużnika ze zobowiązań alimentacyjnych, ale jedynie wówczas, gdy dłużnik alimentacyjny uporczywie utrudnia egzekucję lub nie podejmuje żadnej aktywności w celu aktywizacji zawodowej, a proponowane przez właściwe instytucje prace bez uzasadnionej przyczyny odrzuca. Jeśli dłużnik alimentacyjny nie jest w stanie wywiązać się z alimentów, ale współpracuje z właściwymi organami, prawa jazdy nie można mu zatrzymać. W tym kontekście, zdaniem Trybunału, traci na znaczeniu argument, że prawo jazdy może mieć niekiedy znaczenie podczas poszukiwania czy wykonywania określonej pracy. Powyższy wywód, zawarty w uzasadnieniu wyroku Trybunału podkreśla różnicę pomiędzy aktualnie obowiązującą regulacją, dotyczącą zatrzymania prawa jazdy osobie uznanej za uchylającą się od zobowiązań alimentacyjnych i regulacją poprzednią, uznaną za niekonstytucyjną wyrokiem Trybunału w wyroku z 22 września 2009 r., sygn. P 46/07 (OTK ZU nr 8/A/2009, poz. 126). Różnica ta polega przede wszystkim na tym, że obecny stan prawny obejmuje konstrukcję uznania dłużnika alimentacyjnego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. W ramach prowadzonego w tym przedmiocie postępowania administracyjnego dłużnik alimentacyjny ma bowiem możliwość podjęcia obrony przed zagrożeniem surową sankcją zatrzymania prawa jazdy. Zakres oddziaływania tej sankcji ograniczono zatem do osób, których sposób zachowania się cechuje między innymi brak woli współpracy z właściwymi organami. Stąd też odwoływanie się przez skarżącego do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 września 2009 r., sygn. P 46/07 nie mogło przynieść zamierzonego skutku. Wyrok ten odnosił się bowiem do zupełnie innego stanu prawnego. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej skarżącego. Jednakże z woli ustawodawcy zaniechanie przez dłużnika alimentacyjnego współpracy z właściwymi organami i uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu prowadzące do uznania za osobę uchylającą się od zobowiązań alimentacyjnych wyklucza skuteczne powoływanie się na tego rodzaju argumenty. Dopiero wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji o uznaniu skarżącego za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych mogłoby doprowadzić do wznowienia postępowania w sprawie dotyczącej zatrzymania prawa jazdy i uchylenia decyzji rozstrzygającej tę sprawę. Wskazane przez skarżącego argumenty zmierzające do wykazania, że prawo jazdy jest mu niezbędnie potrzebne, pozostają w przedmiotowej sprawie bez znaczenia prawnego. Ustawa enumeratywnie wymienia bowiem w art. 5 ust. 6 ustawy przesłanki pozwalające na uchylenie decyzji o zatrzymaniu prawo jazdy. Należą do nich: 1) ustanie przyczyny zatrzymania prawa jazdy oraz stwierdzenie, że dłużnik alimentacyjny przez okres ostatnich 6 miesięcy wywiązał się w każdym miesiącu ze zobowiązań alimentacyjnych w kwocie nie niższej niż 50% kwoty bieżąco ustalonych alimentów, 2) utrata statusu dłużnika alimentacyjnego. Przesłanki te nie wystąpiły w przedmiotowej sprawie. Brak natomiast ustawowych przesłanek uchylenia decyzji o zatrzymaniu prawa jazdy, które byłyby związane z oceną sytuacji życiowej lub materialnej osoby uznanej za uchylającą się od zobowiązań alimentacyjnych. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.