III SA/Gd 712/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka Sędziowie: Sędzia NSA Anna Orłowska Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Zegan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 września 2012 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z dnia 23 lipca 2012 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej B. B. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania, 3. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. B. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 września 2012 r. (nr [[...]]), którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza z dnia 23 lipca 2012 r. (Nr [[...]]) orzekającą o uznaniu kwoty świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 245,78 zł wypłaconego na rzecz E. B. na podstawie decyzji z dnia 5 marca 2010 r., za świadczenie nienależnie pobrane w okresie od 1 lipca 2010 r. do 31 lipca 2010 r. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z dnia 5 marca 2010 r. ([[...]]) Burmistrz orzekł o przyznaniu świadczenia alimentacyjnego z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną, do ukończenia 18 roku życia, przyznaną na rzecz E. B., w kwocie 500,00 zł miesięcznie, na okres od 1 lutego 2010 r. do 30 września 2010 r. Następnie, decyzją z dnia 23 lipca 2012 r. ([[...]]) Burmistrz – działając na podstawie art. 2 pkt 2, pkt 7 lit. d), pkt 8, pkt 10, pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 12 ust. 1 i ust. 2, art. 15 ust. 1, art. 19 ust. 1, art. 23 ust. 1, ust. 5, ust. 6, ust. 7, ust. 8, art. 25, art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.) oraz art. 3 i art. 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212) - orzekł o uznaniu kwoty świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 245,78 zł wypłaconego na rzecz E. B. na podstawie decyzji z dnia 5 marca 2010 r., za świadczenie nienależnie pobrane w okresie od 1 lipca 2010 r. do 31 lipca 2010 r. Decyzję podjęto po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 30 listopada 2011 r. (II SA/Gd 777/11). Z uzasadnienia decyzji wynika, że organ – w oparciu o przeprowadzone postępowanie wyjaśniające - ustalił, że otrzymane przez B. B. na rzecz małoletniego E. B. w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego kwoty pieniężne, wpłacane na konto bankowe skarżącej w okresie od kwietnia do lipca 2010 r. przez G. B. tytułem zaległych alimentów za okres od lipca 2009 r. do stycznia 2010 r. przewyższyły kwotę zaległości alimentacyjnych za wskazany okres. Organ stwierdził, że na dzień 26 lipca 2010 r. całe zadłużenie z tytułu zaległych alimentów na rzecz E. B. (za okres od lipca 2009 r. do stycznia 2010 r., tj. kwota 3500 zł) zostało spłacone, a dokonana w ww. dniu wpłata przewyższyła kwotę zaległych alimentów o 245,78 zł. W związku z faktem, że w miesiącu lipcu 2010 r. cała należność z tytułu zaległych alimentów na rzecz E. B. została spłacona, organ uznał, iż pozostała, nadpłacona przez dłużnika alimentacyjnego w lipcu 2010 r. kwota 245,78 zł, stanowi zaspokojenie bieżących zobowiązań alimentacyjnych. W konsekwencji, stosownie do art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ przyjął, że ww. kwota stanowi nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego, gdyż na miesiąc lipiec 2010 r. zostały jednocześnie do rąk B. B. wypłacone bezpośrednio od zobowiązanego alimenty na E. B. w kwocie 245,78 zł oraz świadczenie z funduszu alimentacyjnego w pełnej, miesięcznej wysokości - 500,00 zł. W odwołaniu od pierwszoinstancyjnej decyzji B. B. – reprezentowana przez radcę prawnego-M. Ś. - zarzuciła organowi nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy wnikliwie i rzetelnie oraz naruszenie zasad współżycia społecznego i interesu skarżącej. W odwołaniu podniesiono, że alimenty przysługują dziecku E. B., matka natomiast jedynie je reprezentuje. To ono zatem powinno być uznane za dłużnika, a nie jego matka. Wskazano także, że środki finansowe pobrane przez matkę tytułem zaległych alimentów na E. B. zostały w całości przeznaczone na potrzeby dziecka. W ocenie skarżącej organ naruszył art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż uznał, że kwota 245,78 zł jest kwotą nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia, dokonując rozliczenia spłaty kwot zaległych alimentów w kwotach nominalnych, bez uwzględnienia należnych skarżącej odsetek ustawowych. Samorządowe Kolegium Odwoławczego – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego - decyzją z 3 września 2012 r. (nr [[...]]) orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu wskazano, że z ustaleń organu pierwszej instancji wynika, że w lipcu 2010 r. G. B. spłacił ostatnie zaległości alimentacyjne wobec swego syna E. B. z nadwyżką 245,78 zł. Dokonana wpłata kwoty 991,25 zł dotyczy okresu, w którym skarżąca otrzymała na rzecz swego syna E. B. należność z funduszu alimentacyjnego. Spełniona została więc przesłanka, warunkująca uznanie za nienależną kwotę alimentów otrzymanych w analogicznym okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dlatego w ocenie organu odwoławczego nie ma przesłanek do uznania, że kwestionowana decyzja narusza prawo. Zdaniem Kolegium argumenty podniesione w odwołaniu są niezasadne. Tezy tam przywołane znajdują swe oparcie bardziej w prawie cywilnym niż w administracyjnym (zasady współżycia społecznego, bezpodstawne wzbogacenie, priorytet zaspokajania potrzeb dziecka). Również zarzuty dotyczące nieuwzględnienia odsetek ustawowych należnych wierzycielowi z tytułu opóźnienia w uiszczaniu alimentów nie mają związku z rozpatrywaną sprawą, gdyż jej przedmiotem jest tylko i wyłącznie sprawa nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Żaden natomiast przepis ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie przewiduje obowiązku (ani prawa) naliczania na rzecz wierzyciela alimentacyjnego odsetek ustawowych od nieterminowo płaconych alimentów. Oczywiste jest również, że to uprawniona do otrzymywania alimentów, a także świadczeń z funduszu alimentacyjnego na niepełnoletniego syna skarżąca jest właściwym adresatem decyzji dotyczącej uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Od ww. decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego skarżąca – B. B. – reprezentowana przez radcę prawnego-M. Ś. – złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę, w której wniosła o: 1/ uchylenie decyzji organów obu instancji; 2/ zasądzenie od organu na rzecz skarżącej 200 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa radcowskiego oraz kwotę 17 zł tytułem kosztów opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Skarżąca zarzuciła, że zaskarżona decyzja została wydana bez wnikliwego wyjaśnienia okoliczności sprawy, naruszając art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji, poprzez błędną ich wykładnię i zastosowanie. Organy administracji nie ustaliły bowiem, czy kwoty przekazane skarżącej przez komornika niemieckiego, to kwoty przekazane tytułem egzekucji zaległości alimentacyjnych, czy bieżących alimentów. Skarżąca zarzuciła także, iż organy nie uwzględniły kwoty przysługujących skarżącej odsetek ustawowych, z uwagi to, że alimenty płacone były ze znacznym opóźnieniem, tak więc wpłacane przez dłużnika alimentacyjnego do rąk skarżącej kwoty winny być traktowane jako wpłaty tytułem należności głównej (alimentów), a także odsetek za zwłokę w ich płatności. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.), dalej zwanej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Na wstępie należy wskazać, iż w myśl art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212) sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Powyższe oznacza, że w niniejszej sprawie należy stosować przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym w dniu 5 marca 2010 r., tj. w dniu, w którym została wydana decyzja przyznająca E. B. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 lutego 2010 r. do 30 września 2010 r. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zwanej dalej "ustawą" – stanowiącym materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji - za "nienależnie pobrane świadczenie" rozumieć należy świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie wydany został wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 30 listopada 2011 r. (II SA/Gd 777/11), przeto na mocy art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Należy wskazać, że w wyroku tym Sąd wskazał, że "sformułowanie >>w okresie ich pobierania otrzymała alimenty<< oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł: z instytucji wypłacającej świadczenie w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz od dłużnika (komornika lub innego organu egzekwującego alimenty). Przy czym obydwa te świadczenia muszą być wypłacone za ten sam okres. (...) Zasady zarachowania zapłaty i kolejność spłaty długów uregulowane zostały w art. 451 § 1 - 3 Kodeksu cywilnego. Według nich dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. To zaś, co przypada na poczet tego długu (za konkretnie wskazany okres), wierzyciel może zarachować na związane z tym konkretnym świadczeniem należności uboczne. Jeżeli dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić, wierzyciel może wystawiając pokwitowanie zaliczyć otrzymane świadczenie na poczet jednego z tych długów. Tak więc dopiero po ustaleniu, na poczet którego długu (bieżącego czy zaległego i za który miesiąc) uiszczona dobrowolnie przez dłużnika alimentacyjnego kwota ma być zaliczona, możliwa staje się ocena czy osoba uprawniona otrzymała alimenty w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego". Biorąc powyższe pod uwagę przyjąć należy, iż organy prawidłowo postąpiły przyjmując - w oparciu o dokonane w postępowaniu ustalenia – że wpłaty dokonywane przez dłużnika alimentacyjnego-G. B. na rzecz skarżącej w okresie objętym otrzymywaniem świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to wpłaty tytułem zaległych (a nie bieżących, pokrywających się z okresem pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego) alimentów na rzecz E. B. Takie działanie organów w sprawie było w pełni zgodne z zaleceniami wynikającymi z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 30 listopada 2011 r. (II SA/Gd 777/11) i zaprezentowaną tam wykładnią art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, z której wynika, że o "nienależności pobrania świadczenia" decyduje jednoczesność pobierania świadczeń alimentacyjnych z dwóch źródeł (z funduszu i od dłużnika) pod warunkiem jednak, że obydwa świadczenia muszą zostać wypłacone (pobrane) za ten sam okres. W przedmiotowej sprawie skarżąca pobierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres luty-lipiec 2010 r., natomiast dokonywane do jej rąk (na jej konto bankowe) wpłaty – jak wynika ze złożonych przez skarżącą wyjaśnień - dotyczyły zaległości alimentacyjnych za okres od lipca 2009 r. do stycznia 2010 r., tak więc wypłacane z funduszu i otrzymywane od dłużnika alimenty nie dotyczyły tożsamych okresów. Z tego też powodu sam fakt otrzymania przez skarżącą od dłużnika alimentów nie czynił automatycznie nienależnie pobranych w tym okresie świadczeń wypłaconych skarżącej z funduszu alimentacyjnego. W tym zakresie Sąd nie podziela zarzutów skargi, jakoby w sprawie nie zostały wyjaśnione okoliczności dotyczące tytułu (rodzaju świadczeń) dokonanych przez dłużnika alimentacyjnego wpłat i okresów, których wpłaty te dotyczyły. Skarżąca (będąca wierzycielem) wskazała bowiem, na poczet których długów alimentacyjnych otrzymywane od dłużnika alimentacyjnego w okresie luty-lipiec 2010 r. świadczenia pieniężne zalicza. Mianowicie, skarżąca w toku postępowania administracyjnego kilkakrotnie wyjaśniała, że kwoty przekazane przez dłużnika na jej konto bankowe w: kwietniu 2010 r. (kwota 937,31 zł), maju 2010 r. (kwota 507,71 zł), czerwcu 2010 r. (kwota 507,09 zł) i lipcu 2010 r. (kwota 991,26 zł), to wpłaty dokonane tytułem zaległości alimentacyjnych wobec E. B. za okres lipiec 2009 – styczeń 2010 r. Wyjaśnieniom tym organy administracji słusznie dały wiary. Sąd uchylił jednak zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji przyjmując zasadność podniesionego w skardze zarzutu dotyczącego tego, że organy – wyliczając wysokość zaległości alimentacyjnych na rzecz E. B. w okresie lipiec 2009 – styczeń 2010 r. – przyjęły wartość tej zaległości w kwocie 3500 zł. Mianowicie, organy administracji dokonane do rąk skarżącej wpłaty tytułem zaległych alimentów na E. B. uwzględniły (zliczyły) w wartości należności głównej (nominalnej) zasądzonych alimentów (tj. po 500 zł miesięcznie), bez uwzględnienia - wobec ewidentnej zwłoki w ich zapłacie - kwot odsetek, należnych z tytułu każdej nieterminowo uregulowanej (zaległej) należności alimentacyjnej za okres od lipca 2009 r. do stycznia 2010 r. Sąd stoi na stanowisku, że odsetki - jako świadczenie ściśle związane z należnością główną, jaką w niniejszej sprawie są alimenty zasądzone na rzecz małoletniego E. B. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 30 października 2008 r. - powiększają każdorazowo dług alimentacyjny w odniesieniu do każdej z osobna, nieterminowo zapłaconej miesięcznej kwoty alimentacyjnej. Z tego też powodu organy administracji, ustalając wysokość (wartość) otrzymanych przez skarżącą w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego zaległych alimentów winny były uwzględnić w wartości "długu alimentacyjnego" także kwoty należnych skarżącej odsetek od nieterminowo regulowanych przez dłużnika alimentów. W tym zakresie Sąd nie podziela wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stanowiska Kolegium, jakoby kwestia naliczenia odsetek nie miała w niniejszej sprawie jakiegokolwiek znaczenia, gdyż żaden przepis ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie przewiduje obowiązku ani prawa naliczania na rzecz wierzyciela alimentacyjnego odsetek ustawowych od nieterminowo płaconych alimentów. Należy wskazać, iż obowiązek taki wynika z normy ustawowej zawartej w Kodeksie cywilnym (art. 359 §1 K.c.), która stanowi, że odsetki od sumy pieniężnej należą się m.in. wtedy, gdy wynika to z orzeczenia sądu (w rozpatrywanej sprawie odsetki od nieterminowo uregulowanych alimentów na rzecz E. B. zostały zasądzone wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 30 października 2008 r. Przepisy Kodeksu cywilnego stanowią przepisy powszechnie obowiązującego prawa, a zatem w określonych przypadkach muszą być brane pod uwagę przy dokonywaniu wykładni przepisów prawa administracyjnego, tak zresztą jak w niniejszej sprawie, czemu dał także wyraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w powoływanym wyroku z dnia 30 listopada 2011 r. (II SA/Gd 777/11). W rozpoznawanej sprawie, pomimo wyroku zasądzającego od G. B. na rzecz małoletniego E. B. alimenty w kwocie 500 zł miesięcznie, płatne z góry do dnia 05-go każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w razie zwłoki w płatności każdej raty do rąk matki małoletniego powoda – B. B. i niekwestionowanego faktu zwłoki w spłacie przez dłużnika alimentacyjnego tych alimentów w okresie od lipca 2009 r. do stycznia 2010 r., organy dokonując błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy nie uwzględniły art. 359 § 1 Kodeksu cywilnego. Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu, organy administracji naruszyły w rozpoznawanej sprawie art. art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez dokonanie jego niewłaściwej wykładni, a w konsekwencji naruszyły art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego uchybiając obowiązkowi zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy. W tej sytuacji organ orzekający w sprawie winien dokonać zarachowania wpłat dokonywanych przez dłużnika alimentacyjnego na konto bankowe skarżącej z uwzględnieniem odsetek od każdej miesięcznej kwoty alimentów, należnych za okres od dnia jej wymagalności do dnia dokonania wpłaty (wpływu pieniędzy na konto skarżącej), poczynając od alimentów najwcześniej wymagalnych. Ustalenie przez organ kwoty "właściwej" zaległości alimentacyjnej (tj. sumy należnych alimentów za okres od lipca 2009 r. do stycznia 2010 r. powiększonej o sumę należnych odsetek) przesądzi dopiero, czy otrzymana od dłużnika wpłata alimentów w lipcu 2010 r. przekroczyła kwotę całego długu alimentacyjnego (alimenty + odsetki) i w części tej nadwyżki mogła zostać zaliczona, jako wpłata na alimenty bieżące. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. Orzeczenie o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji znajduje oparcie w przepisie art. 152 p.p.s.a. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Sąd uwzględnił tytułem zwrotu niezbędnych kosztów postępowania koszty zastępstwa procesowego w wysokości wnioskowanej przez pełnomocnika skarżącej. Sąd nie uwzględnił zwrotu kosztów opłaty skarbowej za pełnomocnictwo z uwagi na brak dowodu uiszczenia z tego tytułu opłaty.