III SA/Gd 804/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.) Sędzia WSA Paweł Mierzejewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 13 lipca 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. . Decyzją z dnia 13 lipca 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 12 marca 2021 r., wydaną na podstawie art. 17 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), odmawiającą R. K. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem G. K.. Kolegium wskazało, że wymagający opieki G. K., ur. w 1942 r., na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 27 listopada 2019 r. został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do dnia 30 listopada 2024 r. G. K.ma jaskrę wtórną, stracił wzrok, ponadto choruje na nadciśnienie i cukrzycę. Po utracie wzroku załamał się psychicznie i nie chce wstawać z łóżka. Z powodu utraty wzroku wymaga pomocy we wszystkich czynnościach, nawet higienicznych, w czym pomaga syn R. K.. Małżonka G. K., G. K. nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, nie pracuje, przebywa w domu, pobiera emeryturę, ma problemy zdrowotne z kręgosłupem, nie może dźwigać. Z tego względu nie może sprawować całkowitej opieki nad mężem. Czynności, które jest w stanie wykonywać, to sprzątanie mieszkania i przygotowywanie posiłków. Pozostałe czynności związane z opieką nad G. K. spoczywają na wnioskodawcy. Czas, jaki wnioskodawca poświęca na opiekę jest różny, w zależności od potrzeb ojca. Wnioskodawca mieszka w tym samym budynku, co jego rodzice , jest gotów do pomocy 24 godziny na dobę. Z tego względu nie podejmuje zatrudnienia. Odnosząc się do stanowiska organu I instancji o niezachowaniu przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy organ odwoławczy wyjaśnił, że wskutek wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 konieczne jest stosowanie ww. przepisu z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Tym samym okoliczność, że nie da się ustalić momentu powstania niepełnosprawności ojca strony nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium przywołało też stanowisko organu pierwszej instancji, które podzieliło, że z literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wynika, że zawsze, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, była rozstrzygana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, ponieważ organy nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. W konsekwencji wystąpienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy uniemożliwia przyznanie R. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, nawet w sytuacji zaistnienia w sprawie wszystkich przesłanek pozytywnych z art. 17 ust. 1 ustawy. R. K., reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na opisaną wyżej decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, w której wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez małżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W ocenie skarżącego wykładnia językowa art. 17 ust. 1a ustawy dokonana przez organ odwoławczy prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne, zgodnie z zamiarem ustawodawcy, stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na stan zdrowia. Skarżący powołał się na pogląd zawarty w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2019 r. sygn. akt II SA/Sz 80/19, w którym wskazano, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym ("k.r.o."),nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej powoływanej w skrócie jako: "p.p.s.a.") sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z uwagi na zaistnienie sytuacji określonej wskazanym przepisem sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie organ pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1b ustawy oraz zaistniała negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, gdyż osoba wymagająca opieki jest w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ drugiej instancji podzielił stanowisko organu pierwszej instancji wskazując na fakt pozostawania ojca skarżącego w związku małżeńskim, gdzie współmałżonek nie ma orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy). Odmiennie natomiast ocenił fakt wystąpienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy. W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) - dalej także jako "ustawa", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy 1b. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Powyższa regulacja art. 17 ust. 1b ustawy stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skutkiem tego wyroku jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przedmiotowa przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego miały obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. W związku z tym, jak słusznie uznało Kolegium, wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy przesłanka w postaci czasu powstania niepełnosprawności ojca skarżącego nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Z tego względu błędne w tej mierze było stanowisko organu pierwszej instancji, który za podstawę odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego przyjął to, że niepełnosprawność ojca skarżącego powstała, gdy był on już osobą dorosłą, nie uczącą się. Zgodnie natomiast z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, który legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w 2019 r. Z dokonanych przez organy ustaleń wynikało, że skarżący nie pracuje zawodowo, opiekuje się niepełnosprawnym ojcem pomagając mu w codziennym funkcjonowaniu, wykonywaniu podstawowych czynności życiowych i pielęgnacji. Ojciec skarżącego G. K. pozostaje w związku małżeńskim z G. K., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażone zostało stanowisko (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 599/20), że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Co do zasady brak jest zatem podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane (por. art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r.). Pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza zatem – co do zasady – z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest bowiem konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z unormowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej jako k.r.o. ) wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków. Ich źródłem jest ustawa, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Okoliczność rzeczywistej, stale sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawnym ojcem, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o., ciążących na małżonce. Sąd orzekający przychyla się do prezentowanego w orzecznictwie sądowym poglądu o konieczności zastosowania wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy, która umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy współmałżonek faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad drugim małżonkiem Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy obowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 września 2020 r., sygn. akt I OSK 998/20, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tego rodzaju okoliczność jednakże nie występuje w niniejszej sprawie. Małżonka niepełnosprawnego G. K. – G. K. nie legitymuje się jakimkolwiek orzeczeniem o niepełnosprawności. W aktach administracyjnych brak jest też jakichkolwiek dokumentów dotyczących stanu jej zdrowia , świadczących o tym, że nie jest zdolna do sprawowania opieki nad mężem. Małżonkowie zamieszkują wspólnie, zaś skarżący zamieszkuje ze swoją rodziną w tym samym budynku. Żona osoby wymagającej opieki ma 70 lat, pobiera emeryturę. Z jej oświadczenia wynika, że ma problemy zdrowotne z kręgosłupem, nie może dźwigać, zapewnia jedynie przygotowanie posiłków oraz podstawowe posprzątanie mieszkania. Pomimo że zajmuje się mężem, to nie jest w stanie sprawować nad nim całkowitej opieki. We wszystkich pozostałych czynnościach z zakresu opieki nad ojcem pomaga skarżący, w tym w myciu, kąpieli, goleniu, załatwianiu spraw urzędowych, realizacji recept, prowadzeniu do toalety i do kuchni. W tym kontekście podkreślić należy, że skarżący, reprezentowany przez adwokata, nie wykazał jakimkolwiek dokumentem (np. zaświadczeniem lekarskim), aby jego matka ze względu na swój stan zdrowia nie była w stanie sprawować opieki nad mężem. Samo złożenie oświadczenia przed organami administracji , że małżonek osoby niepełnosprawnej ma problemy zdrowotne, uniemożliwiające mu sprawowanie opieki, nie może być postrzegane jako wykazanie , że okoliczność taka faktycznie ma miejsce. Ustawodawca przewidział , że brak możliwości sprawowania opieki przez małżonka z przyczyn zdrowotnych wynikać powinien z dokumentu pochodzącego od osób uprawnionych do oceny stanu zdrowia. W tej sytuacji, o ile wnioskodawca chciałby wykazać, że mimo braku orzeczenia o niepełnosprawności małżonek osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opieki tej sprawować z uwagi na stan zdrowia, z własnej inicjatywy powinien przedstawić dowody, nie będące jedynie oświadczeniem jego czy małżonka osoby niepełnosprawnej , na taką okoliczność. W niniejszej sprawie skarżący, reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, dowodów takich nie zaoferował. Nadmienić ponadto należy, że czynności takie jak mierzenie ciśnienia i poziomu cukru, podawanie insuliny i leków, przygotowanie i podawanie posiłków, czytanie książek nie wymagają nadmiernego wysiłku fizycznego. Z kolei pomocy w myciu się i kąpieli najczęściej udziela się rano i wieczorem. Sprzątanie, robienie zakupów, przynoszenie opału, palenie w piecu to czynności, w których dorosłe dzieci często wyręczają starszych rodziców , najczęściej poza godzinami zatrudnienia. Reasumując, skoro z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby matka skarżącego nie mogła sprawować w zasadniczym wymiarze opieki nad mężem ze względu na swój stan zdrowia, to - w ocenie Sądu - prawidłowo organy uznały, że wystąpiła negatywna przesłanka do uzyskania przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem, o jakiej mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Okoliczność, że skarżący sprawuje faktyczną opiekę nad ojcem, nie może zmienić tej oceny. Mając powyższe na uwadze Sąd, nie podzielając zarzutów skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę - jako bezzasadną - oddalił.