III SA/Gd 840/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Adam Osik po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 10 sierpnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry postanawia: odmówić wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wnioskiem z dnia 5 marca 2018 r. skarżąca T. W. zwróciła się ponownie o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wniosek został uzupełniony poprzez złożenie w dniu 26 marca 2018 r. wypełnionego formularza urzędowego wniosku PPF. Na podstawie zawartego w formularzu PPF oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach ustalono, że wnioskodawczyni prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie posiada nieruchomości, zasobów w postaci oszczędności, czy papierów wartościowych, ani tez przedmiotów wartościowych. Wnioskodawczyni osiąga miesięczny dochód z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości 910,70 zł, zaś z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej ponosi straty. Wśród swych zobowiązań wskazała raty spłaty pożyczek gotówkowych w łącznej wysokości 397,44 zł oraz stałe miesięczne wydatki na telewizję – 55 zł, księgowego – 170 zł, dzierżawę lokalu przy ul. R. [...] – 700 zł, wywóz śmieci – 47,60 zł, wodę i odprowadzanie ścieków (lokal przy ul R. [...]) – 600 zł, koncesję alkoholową – 218,75 zł, co łącznie wynosi 2.188,79 zł. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że postanowieniem z dnia 14 lutego 2018 r. wydanym w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 stycznia 2018 r. odmawiające wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w związku z jej wnioskiem z dnia 21 listopada 2017 r. Podstawą wydania ww. postanowienia było nieusunięcie przez wnioskodawczynię wątpliwości odnośnie jej rzeczywistej sytuacji finansowej i materialnej, przy jednoczesnym ustaleniu, że wnioskodawczyni osiąga stały przychód z prowadzonej działalności gospodarczej, dokonując zakupu towarów i materiałów oraz ponosząc stałe wydatki. Nie przedłożyła ona bowiem, pomimo wezwania, wyciągu z rachunku bankowego, jak również nie wykazała bieżących kosztów utrzymania nieruchomości. Wobec złożonego przez skarżącą, po prawomocnym rozpoznaniu przez Sąd uprzednio złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, ponownego wniosku w tym przedmiocie, o tożsamym zakresie żądania, należało go zakwalifikować, jako wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia. Możliwość taką stwarza art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) - dalej jako "p.p.s.a.", zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie, a do takich należą postanowienia wydawane w przedmiocie prawa pomocy, mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Podkreślenia wymaga, że złożenie przez stronę kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych lub ewentualnie o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 P.p.s.a. Rolą sądu jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 282/12 Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 p.p.s.a. referendarz sądowy (sąd) jest zobowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Przez "zmianę okoliczności sprawy" należy rozumieć zarówno wszelkie zmiany w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści niż uprzednio wydane. Skarżąca, wnosząc ponownie o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, przedłożyła wraz z wnioskiem szereg dokumentów i oświadczeń, których nie składała w związku ze swym wnioskiem z dnia 21 listopada 2017 r. o przyznanie prawa pomocy, w tym: oświadczenie o niezatrudnianiu pracowników, oświadczenie o nieposiadaniu środków zgromadzonych na lokatach bankowych oraz kont i lokat dewizowych, zaświadczenie Urzędu Miejskiego, że skarżąca na jest właścicielem ani użytkownikiem wieczystym nieruchomości na terenie miasta S., zaświadczenie o wysokości wypłacanego świadczenia emerytalnego, wyciąg z rachunku bankowego za okres od 4 sierpnia 2017 r. do 19 marca 2018 r., harmonogramy spłaty pożyczek gotówkowych, umowę najmu lokalu mieszkalnego, umowę najmu lokalu handlowego przy ul. R. [...] w S. wraz z fakturami VAT za dzierżawę oraz koszty utrzymania tego lokalu, faktury VAT za usługi księgowe, za gromadzenie i wywóz odpadów, za opłaty za odtwarzanie fonogramów, dowody wpłaty z tytułu składki ZUS, z tytułu abonamentu telewizyjnego, z tytułu koncesji alkoholowej, rozliczenie przychodów za okres od stycznia do grudnia 2017 r., księgę przychodów i rozchodów za miesiące lipiec 2017 r. – styczeń 2018 r. Dodatkowo skarżąca ponawiając wniosek o przyznanie prawa pomocy w piśmie z dnia 5 marca 2018 r. oświadczyła, że w lokalu przy ul. R. [...] w S. prowadzi działalność gospodarczą. Pod adresem przy ul. B. [...] kiedyś mieszkała, lecz obecnie zamieszkuje przy ul. K. [...] w S. Lokal ten wynajęła dla skarżącej jej córka, która wraz z drugą córką skarżącej, od dłuższego czasu wspomaga ją finansowo. Również kwotę wpisu od skargi w wysokości 720 zł uiściła z pożyczonych środków. Także spłaty zadłużenia z tytułu czynszu dzierżawnego za lokal handlowy skarżąca dokonuje z pomocą finansową córek. Powyżej przedstawione dodatkowe oświadczenia i dokumenty, przedłożone przez skarżącą, uzasadniały rozpoznanie jej ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o całokształt wynikających nich okoliczności faktycznych, przy czym rzeczą orzekającego w tym zakresie referendarza sądowego było stwierdzenie, czy nowe okoliczności wykazywane przez skarżącą, mogły uzasadniać zmianę oceny jej sytuacji materialnej, dokonanej przy rozpoznawaniu pierwotnego wniosku. Biorąc pod uwagę złożone oświadczenia i dokumenty, uznać należało, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 – 262 p.p.s.a. stanowiąc jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu umożliwia dostęp do sądu osobom, które obiektywnie nie mają wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 245 § 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W konsekwencji to na podmiocie wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji materialnej i dochodowej uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Rozstrzygnięcie złożonego wniosku uzależnione jest zatem wyłącznie od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Z treści złożonych oświadczeń i dokumentów wynika, że wnioskodawczyni wykazała i udokumentowała stałe wydatki w kwocie ponad dwukrotnie przekraczającej deklarowany dochód. Z przedłożonego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że ponosi zadeklarowane wydatki na spłatę rat zaciągniętych pożyczek gotówkowych, nadto przedłożyła dowody na ponoszenie kosztów abonamentu telewizyjnego, usług księgowych, dzierżawy lokalu, wywozu śmieci, zakupu wody i odprowadzania ścieków, a także koncesji na sprzedaż alkoholu. Większość tych wydatków związana jest z aktywnie prowadzoną działalnością gospodarczą (koszty utrzymania lokalu handlowego, usług księgowych) i pokrywana jest w części z uzyskiwanego z tej działalności przychodu, a w części – jak to wynika z oświadczeń skarżącej – dzięki pomocy finansowej córek. Z przedłożonych kopii zeznań podatkowych za lata 2015 i 2016 wynikało, że działalność gospodarcza skarżącej generuje straty, jednak strata finansowa jako ujemny wynik bilansu przychodu i kosztów nie jest okolicznością tożsamą z brakiem środków finansowych. Strata z działalności gospodarczej jest bowiem pojęciem wytworzonym na potrzeby rozliczeń podatkowych i skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, Lex nr 783893). Dlatego też nie można tylko na tej podstawie oceniać realnych korzyści ekonomicznych z prowadzenia działalności gospodarczej. Podkreślić należy jednocześnie, że z rozliczenia przychodów w 2017 r. wynika, że w tym roku skarżąca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągała stały miesięczny przychód, dokonując jednocześnie zakupu towarów i materiałów oraz ponosząc pozostałe wydatki. Podobnie w styczniu 2018 r. w księdze przychodów i rozchodów wykazane zostały kwoty zarówno przychodu, jak i zakupu towarów i materiałów oraz wydatków. Trudno zatem twierdzić, że skarżąca utraciła płynność finansową. Dodać należy, że poza kosztami działalności gospodarczej skarżąca ponosi również wydatki na spłatę rat zaciągniętych pożyczek gotówkowych, a nadto koszty utrzymania zajmowanego lokalu mieszkalnego. Jak wynika z oświadczeń skarżącej lokal ten został dla skarżącej wynajęty przez jej córkę, przy czym zgodnie z przedłożoną umową najmu lokalu w dniu jej zawarcia uiszczona została kwota 5400 zł za 6-miesięczny okres wynajmu, a nadto najemcę obciążają opłaty eksploatacyjne i na fundusz remontowy w wysokości łącznej 239,96 zł. Kosztów tych skarżąca nie wymieniła jako własne wydatki, co oznacza, że są one pokrywane przez jej córkę lub córki. Jak zaś wynika z przedłożonych dokumentów wszystkie zadeklarowane przez skarżącą wydatki, czy to ze środków własnych, czy to przy wsparciu córek, skarżąca reguluje, nie można zatem przyjąć, że pozostaje ona w takiej sytuacji, w której nie posiada jakichkolwiek możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Należy w tym miejscu podkreślić, że korzystanie z instytucji prawa pomocy powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przyznanie prawa pomocy powinno więc sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem. Ponownie należy wyjaśnić, że w orzecznictwie wskazuje się, iż zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 sierpnia 2015 r., sygn. akt II GZ 387/15, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Zobowiązania prywatne nie mogą być uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 26 maja 2011 r., sygn. akt I FZ 130/11; z dnia 18 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 447/09 oraz z dnia 6 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 971/09, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Nadto środki przeznaczone na działalność gospodarczą również nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem uiszczania danin publicznoprawnych, w tym ponoszeniem kosztów postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2016 r., sygn. akt I GZ 17/16 i I GZ 18/16, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Przyznania prawa pomocy nie może uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącą (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ 515/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Nie stanowi spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy także sytuacja, w której skarżąca najpierw dysponuje posiadanymi środkami np. angażując je w prowadzoną działalność gospodarczą, a dopiero później, z ewentualnych "pozostałych" środków uiszcza wpis sądowy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ 511/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawczyni w kontekście jej wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może mieć zatem wpływu okoliczność, że strona musi regulować prywatne zobowiązania finansowe w znacznej wysokości, czy to wchodzące czy też nie w zakres prowadzonej działalności gospodarczej. Nie ma podstaw do traktowania tego rodzaju wydatków z pierwszeństwem wobec ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Jeżeli natomiast koszty utrzymania skarżącej, a w części również koszty prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, które to koszty są znaczne, pokrywane są – według oświadczenia – ze środków finansowych jej córek, to nie ma przeszkód, aby skarżąca skorzystała z ich pomocy również w zakresie pokrycia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, zainicjowanego przez skarżącą. Odnośnie istnienia tego rodzaju przeszkód skarżąca nie złożyła przy tym żadnego oświadczenia w treści uzasadnienia wniosku. Przeciwnie, twierdzi bowiem, że córki od dłuższego czasu wspomagają ją finansowo, co dotyczy zarówno wynajęcia dla skarżącej lokalu mieszkalnego, jak i pokrywania zaległości w czynszu dzierżawnym za lokal handlowy, w którym skarżąca prowadzi działalność gospodarczą. W tej sytuacji brak jest podstaw do twierdzenia, aby skarżąca nie mogła uzyskać od nich pomocy na pokrycie kosztów postępowania w sprawie. Nie sposób zatem przyjąć, że skarżąca wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W związku z powyższym referendarz sądowy, uznając że przedstawione przez skarżącą nowe okoliczności dotyczące jej sytuacji rodzinnej, majątkowej i dochodowej, nie przemawiały za zmianą oceny co do zasadności przyznania skarżącej prawa pomocy, poczynionej przy rozpoznawaniu jej wniosku z dnia 21 listopada 2017 r., na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.