III SA/Gd 987/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.), Sędzia WSA Felicja Kajut, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Beata Kaczmar, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lutego 2018 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 17 października 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego specjalnego zasiłku opiekuńczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia 3 sierpnia 2017 r., nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne w sprawie. Decyzją z dnia 2 listopada 2016 r. Burmistrz przyznał A. M. specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad mężem J. M. na okres od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. w kwocie 520 zł miesięcznie. Pismem z dnia 30 maja 2017 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował organ, że A. M. z dniem 1 listopada 2016 r. nabyła prawo do emerytury. Mając na uwadze treść art.16a ust. 8 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, decyzją z dnia 8 czerwca 2017 r. Burmistrz uchylił decyzję z dnia 2 listopada 2016 r. Następnie decyzją z dnia 3 sierpnia 2017 r. Burmistrz orzekł o zwrocie nienależnego świadczenia w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego pobranego przez A. M. w kwocie 3640 zł wraz z odsetkami ustawowymi wskazując, że świadczenie to nie przysługuje osobom, mającym ustalone prawo do emerytury. W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 104 k.p.a., art. 16a oraz art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.). W odwołaniu od powyższej decyzji A. M. wskazała, że pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy nie wiedząc, że ZUS przyzna jej emeryturę decyzją z dnia 2 czerwca 2017 r. Decyzją z dnia 17 października 2017 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 1 , ust. 2 pkt 1 oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz.U. z 2016 r. poz.1518 ze zm.), utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję Burmistrza . W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że skarżąca nabyła prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego od dnia 1 listopada 2016 r. do 31 października 2017 r. na mocy decyzji z dnia 2 listopada 2016 r., która zapadła po rozpoznaniu wniosku skarżącej, złożonego na formularzu zawierającym pouczenie o przesłankach ustawowych wykluczających przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia, w tym pouczenie , że prawo do przedmiotowego świadczenia nie przysługuje osobie sprawującej opiekę, która ma prawo do emerytury. Skarżąca własnoręcznym podpisem poświadczyła, że zapoznała się z tym pouczeniem. W dniu 2 czerwca 2017 r. do organu pierwszej instancji wpłynęła informacja z ZUS o nabyciu przez skarżącą prawa do emerytury z dniem 1 listopada 2017 r. , na skutek czego decyzja przyznająca świadczenie została uchylona. Z akt administracyjnych wynika, że skarżąca pobrała specjalny zasiłek opiekuńczy w okresie od 1 listopada 2016 r. do 31 maja 2017 r. w łącznej kwocie 3640 zł. Organ odwoławczy wskazał, że specjalny zasiłek opiekuńczy przyznany skarżącej jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – świadczenia wypłacono mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń na mocy art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. a ustawy , a skarżąca została pouczona o braku prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w przypadku nabycia prawa do emerytury. Zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych odbywa się niezależnie od przyczynienia się lub braku przyczynienia się świadczeniobiorcy do powstania sytuacji , w której nienależnie pobrał świadczenie. Bez znaczenia w świetle przywołanego przepisu jest , że decyzja ZUS została wydana dopiero w czerwcu 2017 r. Istotne jest tylko, że strona została pouczona prawidłowo o okolicznościach stanowiących przeszkodę prawną w pobieraniu specjalnego zasiłku opiekuńczego. Organ wskazał, że w obecnym stanie prawnym ustalenie i zwrot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych odbywa się jedną decyzją administracyjną. Obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych wynika wprost z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego A. M. wskazała, że o przyznaniu emerytury dowiedziała się dopiero po otrzymaniu decyzji ZUS w czerwcu 2017 r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Pełnomocnik skarżącej w piśmie z dnia 23 stycznia 2018 r. , wnosząc o uchylenie decyzji organów obu instancji zarzucił ponadto, że naruszają one art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., bowiem nie ustalono, kiedy decyzja ZUS o przyznaniu skarżącej emerytury stała się ostateczna, a tym samym kiedy powstał obowiązek skarżącej zawiadomienia organu o przyznaniu jej emerytury. O ile pogląd ten nie zostałby podzielony, zarzucił obrazę prawa materialnego , tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie na skutek uznania, że dla ustalenia świadczenia rodzinnego, jakim jest specjalny zasiłek opiekuńczy za nienależne, wystarczające jest pouczenie osoby je pobierającej o przyczynach braku pobierania, gdy dla prawidłowego zastosowania tego przepisu konieczne jest, aby korzystający ze świadczeń był pouczony o tym, że ustalenie prawa do emerytury powoduje brak prawa lub ustanie prawa do świadczenia rodzinnego, decyzja o przyznaniu emerytury była ostateczna, a korzystający ze świadczeń był zawiadomiony o przyznaniu mu prawa do emerytury. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna. Wydane w niniejszej sprawie decyzje dotyczyły uznania pobranego przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego za okres od 1 listopada 2016 r. do 31 maja 2017 r. za świadczenie pobrane nienależnie i nałożenia obowiązku ich zwrotu. Podstawą rozstrzygnięcia był art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2016 , poz. 1518 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Taką okolicznością - w ocenie organów obu instancji – był fakt przyznania skarżącej z dniem 1 listopada 2016 r. emerytury, bowiem zgodnie z art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. a ustawy specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, a ponadto fakt, że skarżąca pouczona była o tym, kiedy przedmiotowe świadczenie nie przysługuje. Wobec takiego stanowiska organów obu instancji zauważyć należy, że - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym - o nienależnie pobranym świadczeniu w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy możemy mówić wówczas, gdy mamy do czynienia z rzeczywistym skorzystaniem z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. O tym, że osoba pobierająca świadczenie powinna wiedzieć, że czyni to w sposób sprzeczny z przepisami prawa świadczy sformułowanie, użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy - "jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania". Przyjęcie przeciwnego stanowiska pozbawiałoby to pouczenie racjonalnego uzasadnienia. Tymczasem w niniejszej sprawie organy nie wzięły pod uwagę faktu, że skarżącej co prawda przyznano emeryturę od dnia 1 listopada 2016 r., ale decyzja ZUS w tym przedmiocie zapadła dopiero w dniu 2 czerwca 2017 r. Podkreślenia wymaga też fakt, że ZUS zawiadomił organ pierwszej instancji o nabyciu przez skarżącą prawa do emerytury z dniem 1 listopada 2016 r. pismem z dnia 30 maja 2017 r., czyli wcześniejszym , niż decyzja wydana przez ZUS w tym przedmiocie. Zawiadomienie o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie uchylenia decyzji z dnia 2 listopada 2016 r. przyznającej skarżącej przedmiotowe świadczenie zostało wystosowane przez organ pierwszej instancji już w dniu 30 maja 2017 r., czyli jeszcze przed wydaniem decyzji ZUS. Zauważyć też należy, że ze znajdującej się w aktach administracyjnych decyzji ZUS, przyznającej skarżącej emeryturę od dnia 1 listopada 2016 r. wynika, że decyzja ta została wydana na skutek realizacji wyroku sądu z dnia 18 kwietnia 2017 r., przy czym ZUS miał rozpatrzeć prawo skarżącej do emerytury za okres wcześniejszy po zakończeniu postępowania w sądzie w związku z apelacją od wyroku wniesioną przez ZUS. W aktach administracyjnych znajduje się też kopia pisma wystosowanego w dniu 1 czerwca 2017 r. przez Sąd Okręgowy w Gdańsku VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych , dotyczącego doręczenia skarżącej odpisu apelacji ZUS. Z powyższego wynika, że ZUS wydał decyzję z dnia 2 czerwca 2017 r. na skutek realizacji wyroku Sądu Okręgowego w G., jednak to, że skarżącej zostanie przyznana emerytura od dnia 1 listopada 2016 r. nie było przesądzone, bowiem od wyroku tego służyło prawo wniesienia apelacji do Sądu Apelacyjnego w G.. Z prawa tego ZUS skorzystał, wnosząc apelację w części dotyczącej prawa skarżącej do emerytury za okres poprzedzający dzień 1 listopada 2016 r. W tej sytuacji organ wszczął postępowanie dotyczące uchylenia decyzji przyznającej skarżącej świadczenie wcześniej , niż uzyskała ona wiedzę o tym, że ZUS nie zakwestionował wyroku w części dotyczącej prawa do emerytury od dnia 1 listopada 2016 r. oraz przed wydaniem przez ZUS decyzji w przedmiocie przyznania skarżącej prawa do emerytury za okres od dnia 1 listopada 2016 r. Nie można w tej sytuacji skutecznie zarzucić skarżącej, że pobierała przedmiotowe świadczenie wiedząc, że jej ono nie przysługuje. Nie miała ona także nawet możliwości by poinformować organ – przed podjęciem przez niego działań zmierzających do pozbawienia jej prawa do przedmiotowego świadczenia - o okolicznościach stanowiących przeszkodę w jego pobieraniu. Warto podkreślić także, że specjalny zasiłek opiekuńczy, jak wynika z akt sprawy, nie został skarżącej w czerwcu 2017 r. wypłacony. W ocenie Sądu sytuacja taka wyklucza uznanie pobranego przez skarżącą świadczenia za świadczenie pobrane nienależnie. W czasie pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego skarżąca nie miała i nie mogła mieć świadomości ani żadnych podstaw do tego by uważać, że świadczenie to jej nie przysługuje. W trakcie pobierania przez nią specjalnego zasiłku opiekuńczego - uznanego przez organy za świadczenie nienależnie pobrane - nie zaistniała żadna przesłanka powodująca ustanie, zawieszenie prawa do przedmiotowego świadczenia czy też wstrzymania jego wypłaty. Sam fakt złożenia przez skarżącą wniosku o ustalenie prawa do emerytury nie może mieć w niniejszej sprawie znaczenia dla możliwości uznania pobranego przez nią świadczenia za świadczenie pobrane nienależnie. Także fakt wydania korzystnego dla skarżącej wyroku przez Sąd w dniu 18 kwietnia 2017 r. nie może wywrzeć takiego skutku, skoro ZUS miał prawo złożenia od wyroku tego apelacji i we wskazanym zakresie z prawa tego skorzystał. W tej sytuacji nie było podstaw do uznania przez organy, że pobrane przez skarżącą świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. Sąd na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne w sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją. Z prezentowanego wyżej stanowiska wynika, że brak było podstaw do stwierdzenia, że pobrane przez skarżącą świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym. Tym samym brak było podstaw do wszczęcia i prowadzenia postępowania z urzędu. W tej sytuacji Sąd stwierdził, że istnieje wyrażona w art. 105 § 1 k.p.a. podstawa do umorzenia postępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego.