III SA/Gd 99/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski Sędziowie: Sędzia WSA Alina Dominiak Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 maja 2022 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 22 listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia 22 listopada 2021r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania J. P. (dalej: strona, skarżący) od decyzji Wójta Gminy W. (dalej: organ I instancji) z dnia 10 czerwca 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium wskazało, że wnioskiem z dnia 17 maja 2021 r. J. P. reprezentowany przez pełnomocnika zwrócił się do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem J. P. Decyzją z dnia 10 czerwca 2021 r. organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad ojcem a rezygnacją z pracy zarobkowej i jej niepodejmowaniem, co oznacza niespełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (aktualny tekst jednolity Dz.U. 2022r., poz. 615 ze zm.), zwanej dalej "ustawą". Kolegium podzieliło powyższe stanowisko. Wskazało, że skarżący ma 46 lat, mieszka z żoną, dorosłym synem oraz ojcem i matką w N. Rodzina skarżącego zamieszkuje na piętrze budynku, zaś na parterze J. P. z małżonką. Skarżący był zatrudniony w okresie od 1 lutego 1994 r. do 30 kwietnia 2007 r. w zakładzie stolarskim. W 2009 r. pracował w Danii. Od 10 grudnia 2018 r. do dnia 19 stycznia 2019 r. pracował na cały etat jako monter rurociągów/pracownik techniczny na statkach żeglugi morskiej. Pobierał też rentę z tytułu okresowej częściowej niezdolności do pracy (od 2014 r. do dnia 28 lutego 2019 r.). Zdaniem Kolegium, analiza stanu faktycznego niniejszej sprawy prowadzi do wniosku, że pomiędzy rezygnacją z pracy zarobkowej przez J. P. i jej niepodejmowaniem a sprawowaniem przez niego opieki nad ojcem nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy. O ile jeszcze pomiędzy rezygnacją przez J. P. z pracy zarobkowej w styczniu 2019 r. a uzyskaniem przez J. P. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności w sierpniu 2019 r. można mówić o pewnej korelacji czasowej, to biorąc pod uwagę stan zdrowia J. P. oraz zakres czynności wykonywanych przez J. P. w ramach opieki, nie można uznać, by J. P. nie był w stanie wykonywać pracy zarobkowej. Z ustaleń wynika, że J. P., mimo że legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie potrzebuje pomocy opiekuna permanentnie, wymaga jedynie wsparcia w niektórych czynnościach, przykładowo nie byłby w stanie sam przygotować sobie posiłków albo pojechać do lekarza, czy załatwić sprawy w urzędzie. Świadczenie tego rodzaju pomocy przez opiekuna nie pozbawia jednakże opiekuna możliwości wykonywania pracy zarobkowej, a w konsekwencji nie kwalifikuje go do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. J. P., reprezentowany przez pełnomocnika, zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie wraz z decyzją ją poprzedzającą oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego "w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.". W uzasadnieniu skargi skarżący dokonał interpretacji przepisu art. 17 ust. 1 ustawy po czym wskazał, że istotą opieki, o której mowa w tym przepisie, jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2022r., poz. 615 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powołanego unormowania wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest jednak przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza aby opiekun miał możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji – a w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy w istocie niepodejmowania - zatrudnienia przez skarżącego była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (ojcem), w tym również rozważenie tego, czy wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącego i koniecznej w związku ze specyfiką niepełnosprawności jego ojca opieki rzeczywiście stoi na przeszkodzie możliwości podjęcia przez niego jakiegokolwiek - choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy - zatrudnienia. Z akt sprawy wynika, że skarżący opiekuje się swoim ojcem J. P., urodzonym w 1942 r., który legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem z dnia 20 sierpnia 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wedle tego orzeczenia J. P. jest niepełnosprawny w stopniu znacznym od 77 roku życia (od 2019 r.). W orzeczeniu wskazano, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Żona J. P. – B. P. – również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z wywiadu środowiskowego, J. P. w 2019 r. przeszedł udar, na skutek którego niedowidzi na lewe oko, zaś w prawym wzrok zachowany ma w 50%. Jest osobą chodzącą, zachowuje logiczny kontakt słowny, porusza się samodzielnie, pomagając sobie laską. Nie jest pampersowany ani cewnikowany. Samodzielnie załatwia swoje potrzeby fizjologiczne, samodzielnie ubiera się oraz wykonuje poranną i wieczorną toaletę, samodzielnie spożywa posiłki, które przygotowuje synowa. Skarżący ramach opieki wozi ojca i matkę do lekarzy, przynosi posiłki przygotowane przez małżonkę, przygotowuje dla ojca leki na cały dzień i kontroluje ich przyjmowanie, pomaga założyć ojcu rajstopy uciskowe i myje ojcu nogi. W razie potrzeby w opiece pomaga małżonka skarżącego, która nie pracuje zawodowo i zajmuje się domem. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego z dnia 10 maja 2021 r. czynności wykonywane w ramach opieki nad ojcem to: pomoc w czynnościach higienicznych, przygotowanie ubrań i ubieranie, codzienne mierzenie ciśnienia, poziomu cukru, podawanie insuliny, leków, przygotowanie i podawanie posiłków, sprzątanie, pranie i prasowanie, organizowanie wizyt lekarskich, opłacanie rachunków, robienie zakupów i realizacja recept oraz załatwianie spraw urzędowych, przynoszenie opału i palenie w piecu, odśnieżanie, czynności ogrodnicze, czytanie książek i pism urzędowych, w razie potrzeby czuwanie podczas snu. W ocenie Sądu opisane czynności wykonywane przez skarżącego składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego i nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu (zob. m.in. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Czynności polegające na pomocy w codziennej higienie osobistej, myciu, czy podaniu leków oraz pomocy w dostaniu się do lekarza nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (zob. wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r., I OSK 2859/20). Należy też zauważyć, odwołując się do informacji z wywiadu środowiskowego, że w opiece nad ojcem skarżącemu pomaga niepracująca zawodowo żona, która nie tylko przygotowuje posiłki, ale też w razie potrzeby sprawuje opiekę nad teściami. Wskazane przez skarżącego czynności, które wykonuje, jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji (np. wcześniejszym przygotowaniu posiłków) - tym bardziej właśnie w sytuacji możliwości skorzystania z pomocy żony - dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej (por. m.in. wyrok NSA z 16 grudnia 2021 r., I OSK 858/21). Skoro obowiązki wykonywane przez skarżącego w związku ze sprawowaną przez niego opieką nie wypełniają całego dnia, to zakres tej opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia choćby na część etatu. Ojciec skarżącego jest osobą względnie samodzielną, samodzielnie się ubiera, wykonuje toaletę poranną i wieczorną, spożywa posiłki, samodzielnie porusza się po mieszkaniu. Przy opiece nad ojcem pomaga skarżącemu również jego niepracująca zawodowo żona. Zaznaczyć należy, że opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres musi wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną, faktyczną i konieczną opieką, musi być realny i bezpośredni. W rozpoznawanej sprawie stan zdrowia i związany z nim stan niepełnosprawności ojca skarżącego oraz wsparcie w opiece nad nim przez innych członków rodziny, wyklucza istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego pracy zarobkowej a sprawowaniem przez niego opieki nad ojcem. Należy uznać, że zakres koniecznej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasowym, tym bardziej, że przy realizacji opieki nad ojcem skarżący nie jest zdany wyłącznie na siebie, a wręcz przeciwnie, pomoc w jej sprawowaniu okazują (lub potencjalnie mogą okazywać) także inni członkowie rodziny. Raz jeszcze należy zatem podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcany na czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym członkiem rodziny absorbuje jedynie część dnia, gdyż stan taki umożliwia podjęcie zatrudnienia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki. W niniejszej sprawie organ odwoławczy prawidłowo ocenił, że zakres deklarowanych przez skarżącego czynności związanych ze sprawowaną, wymaganą i konieczną – z uwagi na niepełnosprawność ojca – opieką nie stanowi sam w sobie podstawy do zrezygnowania z aktywności zawodowej przez skarżącego. Zaznaczyć należy również, że ustalenia związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia o niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2021, I OSK 2859/20, z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21, z 7 maja 2020 r., I OSK 1049/19). Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ww. ustawy. Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).