III SO/Gd 1/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Sudoł po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia A. o przyznanie prawa pomocy postanawia: odmówić przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Wnioskiem z dnia 23 stycznia 2015 r., złożonym na urzędowym formularzu PPPr Stowarzyszenie A. wystąpiło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Stowarzyszenie działa jako organizacja społeczna, nie jest nastawione na osiąganie zysków, nie prowadzi działalności gospodarczej. Zgodnie ze Statutem celem stowarzyszenia jest: zabezpieczenie interesów akcjonariuszy B. i osób wspierających ratowanie B., podjęcie działań wobec władz spółki B. i organów administracji państwowej o przydzielenie akcji byłym i obecnym pracownikom B. pominiętych w dotychczasowym procesie prywatyzacji zakładu, wpieranie każdej inicjatywy zgodnie z prawem mającej na celu uratowanie B. przed likwidacją i niedopuszczenie do wyprzedaży jej majątku, poprzez kontynuację produkcji [...] (§ 4 Statutu). Stowarzyszenie realizuje swoje cele przez: bieżące informowanie akcjonariuszy B. i osoby zainteresowane o jej sytuacji prawnej, gospodarczej i kondycji finansowej, podejmowanie działań wobec władz spółki i organów administracji w celu pełnego zabezpieczenia interesów członków stowarzyszenia, podejmowanie współpracy z organizacjami społeczno-politycznymi, podmiotami prawnymi i osobami fizycznymi, które podejmują działania mające na celu ratowanie B., podjęcie i wspieranie działań zmierzających do wykupienia akcji B. od podmiotów prawnych, osób fizycznych, Skarbu Państwa celem stworzenia rynku wewnętrznego obrotu tymi akcjami (§ 5 Statutu). Stowarzyszenie w ramach prowadzonej działalności angażuje się w procesy sądowe dotyczące B. Co istotne przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gdańsku nie toczy się obecnie żadne postępowanie, które byłoby zainicjowane skargą Stowarzyszenia A. Wniosek o przyznanie prawa pomocy został zatem złożony dopiero w związku z planowanym przez stowarzyszenie postępowaniem sądowym. Przyznanie osobie prawnej prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Sądu stowarzyszenie nie wykazało w sposób rzetelny, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ze złożonego wniosku oraz przedłożonych na żądanie Sądu dokumentów wynika co prawda, że stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, w tym jakichkolwiek środków na koncie bankowym. Stowarzyszenie deklaruje, że źródłem finansowania jego działalności są wyłącznie składki członkowskie. Jak wynika ze sprawozdania finansowego za 2014 r. stowarzyszenie uzyskało przychód w wysokości 148 zł ze składek członkowskich i poniosło koszty w tej samej wysokości, wydatkując środki na znaczki pocztowe, wieńce i znicze (koszty działalności statutowej). W zeznaniu podatkowym za 2014 r. (CIT-8) stowarzyszenie wykazało zerowy dochód. Według oświadczenia złożonego przez stowarzyszenie zrzesza ono 22 członków, a wysokość składek członkowskich na mocy uchwały z 2009 r. ustalono w wysokości 10 zł miesięcznie. Mając na uwadze powyższe Sąd podkreśla jednak, że każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest zatem wykazać nie tylko to, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010, wyd. LexisNexis, str. 568, jak też postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09, czy z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09,opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych www.orzecenia.nsa.gov.pl). Nadto podnieść należy, że obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 114/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Ponadto stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków, niskiej składce członkowskiej w rezultacie niskim dochodzie musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności statutowej i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Rozpoznając wniosek o przyznania prawa pomocy Sąd ocenia tym samym również wprowadzone przez stowarzyszenie zasady finansowania prowadzonej działalności. Składając wniosek stowarzyszenie powinno zatem wykazać, że podjęło działania mające na celu pozyskanie własnymi siłami środków finansowych, proporcjonalnych do przyjętych przez stowarzyszenie celów. Działania te mogą polegać m.in. na zwiększeniu liczby członków, podwyższeniu składek członkowskich, zwiększeniu majątku poprzez otrzymywanie darowizn, spadków, zapisów, czy na rozpoczęciu prowadzenia działalności gospodarczej dla uzyskania środków finansowych na działalność statutową. (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 18 sierpnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 411/10, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W tej sytuacji uznano, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie pełnomocnika nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania. Nawet faktyczny brak środków finansowych i majątku trwałego w sytuacji niewykorzystywania przez strony skarżące możliwości pozyskania dodatkowych środków nie stanowi przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sytuacji, gdy same stowarzyszenie nie stara się o ich pozyskanie. Wnioskodawca nie sprostał regułom dowodowym. Nie wykazał bowiem, że z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Zdaniem Sądu analiza akt wskazuje, że przyczyny te leżą po stronie wnioskodawcy i polegają na braku jego aktywności. Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z § 40 Statutu stowarzyszenia majątek stowarzyszenia mogą stanowić nieruchomości, ruchomości oraz inne składniki majątkowe, uzyskane ze składek, wpisowego, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia, dotacji oraz ofiarności publicznej. W złożonym w toku postępowania oświadczeniu stowarzyszenie deklaruje jednak, że finansuje swoją działalność jedynie ze środków uzyskiwanych ze składek członkowskich. Wskazuje to na niepodjęcie przez stowarzyszenie innych przewidzianych statutem działań, mogących zapewnić finansowe, adekwatne do założonych celów. Mając jednocześnie na uwadze deklarowaną przez stowarzyszenie liczbę członków (22 osoby) i wysokość składki członkowskiej (10 zł na miesiąc), z tego źródła stowarzyszenie powinno regularnie, co miesiąc, uzyskiwać kwotę 220 zł. Tymczasem deklaruje, że w trakcie całego roku 2014 r. ze składek członkowskich uzyskało jedynie 148 zł, czyli mniej niż wynosi suma składek członkowskich za jeden miesiąc. Ponieważ stowarzyszenie działa w interesie swoich członków, którzy jednocześnie za podstawowe źródło finansowania działalności przyjęli składki, ich nieopłacenie stanowi podstawowy argument przemawiający za stwierdzeniem, że stowarzyszenie nie wykorzystuje nawet najbardziej podstawowych możliwości pozyskania środków finansowych dla prowadzenia swojej działalności. Szczególnie, że zgodnie z § 12 ust. 3 Statutu członkowie stowarzyszenia mają obowiązek terminowego płacenia składek członkowskich, a wysokość tych składek nie jest wygórowana. Jednocześnie w ciągu 7 dni od dnia przyjęcia w poczet członków stowarzyszenia, każdy nowy członek ma obowiązek uiszczenia wpisowego § 13 ust. 3 Statutu). Podzielić należy pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 25 marca 2010 r. (sygn. akt II OZ 252/10,opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.), w sprawie również dotyczącej stowarzyszenia, iż działalność stowarzyszeń opiera się na samodzielności. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Nie ulega też wątpliwości, że cele, które nakłada na siebie stowarzyszenie realizowane są z tego właśnie majątku. Istota działania stowarzyszenia z natury rzeczy wyklucza bowiem przerzucenie niemalże całości kosztów jego działalności na Skarb Państwa, a do takiej sytuacji prowadziłoby zaakceptowanie stanowiska reprezentowanego przez wnioskodawcę. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem w niniejszej sprawie analiza oświadczeń wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że stowarzyszenie, jak wykazano wyżej, nie realizuje w sposób rzetelny nawet najbardziej podstawowego sposobu pozyskiwania środków. W przypadku finansowania działalności ze składek członkowskich, pozyskanie tych środków zależy przecież bowiem tylko od działań członków i jest zgodne z ich wolą wyrażoną w Statucie stowarzyszenia. Stąd też złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być uwzględniony przez Sąd. Co znamienne stowarzyszanie wystąpiło o przyznanie prawa pomocy jeszcze przed wszczęciem postępowania. Planując zainicjowanie postępowania sądowego, powinno zaś w pierwszej kolejności zrewidować samodzielne możliwości wygenerowania środków na prowadzenie postępowania. W związku z tym, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. Sąd odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.