I SA/Gl 1020/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. w kwestii wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący, reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, w odpowiedzi na wezwanie o uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 42.793 zł, wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi. Wnioskodawca podniósł, że obecnie utracił swoje źródło dochodów, gdyż nie jest już zatrudniony, nie pełni żadnych funkcji w podmiotach zajmujących się obrotem i pośrednictwem papierami wartościowymi i nie prowadzi takiej działalności osobiście. Dodatkowo wskazał, że korzysta z pomocy rodziny i znajomych, a jedynej szansy poprawy swojego położenia upatruje w uwzględnieniu swoich skarg, w których wykazał nieprawidłowość zaskarżonych decyzji. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący nie posiada żadnego majątku, ma natomiast na utrzymaniu dwie małoletnie córki. Pismem z dnia 3 listopada 2015 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia w terminie czternastu dni danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie: dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy, określających też formę zapłaty; dokumentów obrazujących wysokość wspomnianej we wniosku pomocy materialnej otrzymanej przez skarżącego w okresie ostatnich trzech miesięcy od rodziny i znajomych, w szczególności oświadczeń osób, które tej pomocy udzieliły, o jej wysokości i formie wypłaty; nadesłanie odpisów zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2014 złożonych przez skarżącego oraz przez inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym; zaświadczeń wydanych we właściwym urzędzie pracy, że skarżący i jego żona są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku (zastrzeżono, że w przypadku, gdyby nie było podstaw do wydania któregokolwiek z tych zaświadczeń, należy przedłożyć zaświadczenie właściwego organu podatkowego poświadczające, że skarżący lub jego żona za rok 2014 nie wykazał dochodów do opodatkowania oraz że w roku bieżącym nie odnotowano jakichkolwiek wpłat tytułem zaliczek na podatek dochodowy skarżącego lub jego żony); zaświadczeń wystawionych przez instytucje finansowe, w których w świetle akt administracyjnych skarżący posiadał rachunki, wskazujących wszystkie rachunki i konta, które do niego należą; wyciągów z wszelkich rachunków bankowych i papierów wartościowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat; kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik w piśmie z dnia 20 listopada 2015 r. powtórzył, że ani skarżący, ani inna osoba pozostająca w jego gospodarstwie domowym nie osiągnęli żadnych dochodów w okresie ostatnich sześciu miesięcy. Zastrzegł jednocześnie, że wnioskujący nie otrzymał pomocy w formie pieniężnej, lecz zamieszkuje wraz z córkami w domu jego rodziców, którzy zapewniają im wyżywienie i miejsce do mieszkania, nie sporządza żadnej dokumentacji w tym zakresie, ale też nie ponosi jakichkolwiek kosztów. Przekazał także informację uzyskaną od wnioskodawcy, zgodnie z którą nie złożył on zeznania podatkowego za ubiegły rok i nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna. Pełnomocnik stwierdził, że w terminie zakreślonym wezwaniem nie zdołano zgromadzić dokumentacji dotyczącej rachunków i kont, zapowiedział jednak jej nadesłanie niezwłocznie po jej uzyskaniu. Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie, złożonym w terminie do dokonania tej czynności, pełnomocnik skarżącego wniósł o przyznania prawa pomocy w zakresie wskazanym we wniosku. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez brak przyznania prawa pomocy w sytuacji, w której skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik wskazał, iż skarżący nie nadesłał żądanych dokumentów dlatego, że ich nie posiadał, a w piśmie z dnia 20 listopada 2015 r. opierając się na informacjach uzyskanych od skarżącego udzielił wyjaśnień w zakresie objętym wezwaniem. Dodatkowo podkreślił, że przepis art. 252 § 1 ww. ustawy nie zawiera żadnych wskazań dotyczących potwierdzenia jakąkolwiek dokumentacją oświadczenia, o którym mowa w tym przepisie. Zdaniem pełnomocnika oczywistym jest, iż zgodnie z art. 255 tej ustawy strona jest zobowiązana do przedłożenia w wyznaczonym terminie dokumentacji, ale obowiązek ten ograniczony jest wyłącznie do dokumentacji, którą strona posiada. Zauważył przy tym, że wniosek o prawo pomocy zawierał oświadczenie strony o tym, że jest jej znana treść art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy i tym samym nie sposób podważyć wiarygodności uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tym miejscu odnotować należy, że skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy także w innej sprawie toczącej się przed tutejszym Sądem, w której wpis od skargi wynosi 345 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie należy stwierdzić, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "ppsa" (w brzmieniu obowiązującym dla postępowań wszczętych przed dniem 15 sierpnia 2015 r.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym, np. zwolnienie od opłat sądowych, następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Wskazać jednak przyjdzie, że przytoczony powyżej przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ppsa. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym wyżej przepisie. Jego brzmienie nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. Wskazać dalej należy, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 ppsa). Jeżeli natomiast oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Przytoczone więc przez stronę okoliczności we wniosku, jak i przedstawione dokumenty, powinny spowodować osiągnięcie stanu pewności co do tego, iż nie ma ona dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania. W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku. W rozpatrywanej sprawie zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, ponieważ treść wniosku nie pozwalała na wolną od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji materialnej skarżącego. Nie zmienia tego okoliczność, że strona we wniosku podała, iż jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. O odstąpieniu od wezwania strony o dokumenty w sytuacji, gdy dane zawarte we wniosku są niewystarczające lub budzą wątpliwości, nie może przesądzać bowiem okoliczność, że formularz wniosku zawiera oświadczenie o świadomości odpowiedzialności karnej. Wykładnia art. 252 ppsa i art. 255 ppsa przyjęta przez pełnomocnika skarżącego nie znajduje potwierdzenia w ich treści i nadmiernie zawęża przewidziane w art. 255 ppsa możliwości weryfikacji oświadczeń strony oraz instrumenty pozwalające ustalić przesłanki przyznania prawa pomocy. Wskazać zatem należy, że pełnomocnik strony w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 3 listopada 2015 r. nie przedstawił wyczerpujących oświadczeń oraz nie przedłożył dokumentów, które pozwoliłyby ocenić sytuację majątkową skarżącego. W tych ramach odnotować przyjdzie, że pełnomocnik skarżącego nie nadesłał żadnego z dokumentów, o które został wezwany. W szczególności, wbrew wcześniejszym zapowiedziom, nie przedłożył dokumentacji dotyczącej rachunków i kont prowadzonych przez banki i instytucje finansowe. Trzeba przy tym zauważyć, że w aktach administracyjnych znajdują się zaświadczenia różnych instytucji finansowych, w których wyszczególnione są te rachunki i konta, zatem nie było żadnych przeszkód, by takie aktualne zaświadczenia przedstawić w niniejszym postępowaniu. To z kolei pozwoliłoby zweryfikować kompletność materiału, jaki miał być dostarczony na wezwanie odnoszące się do wyciągów obrazujących stan tych rachunków oraz wszystkie dokonywane na nich operacje. Ustalenia te są niezbędne, jeżeli zważyć, że skarżący dokonywał liczne operacje finansowe w znacznej skali, obracając milionowymi kwotami. Brak tych dokumentów nie pozwala zaś poczynić jakichkolwiek ustaleń dotyczących tego ważnego aspektu sytuacji materialnej skarżącego. Ponadto pełnomocnik skarżącego nie przedłożył ani odpisów zeznań podatkowych, ani zaświadczenia z urzędu pracy i poprzestał na złożeniu oświadczeń, chociaż z wezwania jasno wynikało, iż w przypadku braku tych dowodów, należy przesłać stosowne zaświadczenie organu podatkowego. Nie udokumentował także pomocy materialnej, jaką wnioskodawca ma otrzymywać od rodziny i znajomych, pomijając wskazane w wezwaniu oświadczenia osób, które tej pomocy mają udzielać, na temat jej form i wysokości. Nadto nie wykonał również wezwania w części odnoszącej się do kosztów utrzymania gospodarstwa domowego w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz do ewentualnych zaległości w tym zakresie. Żądanych dokumentów pełnomocnik skarżącego nie załączył również do sprzeciwu, poprzestając jedynie na wskazaniu, że strona jest zobowiązana do przedłożenia tylko tej dokumentacji, którą posiada. Zdaniem Sądu powyższa argumentacja jest błędna bowiem przy zachowaniu minimum staranności skarżący mógł pozyskać dokumenty, o które został wezwany, w szczególności zaświadczenia z banku. Ich uzyskanie nie powinno bowiem nastręczać istotnych trudności. Ujawniona wyżej bierna postawa skarżącego musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie orzeczeniu. W orzecznictwie przyjmuje się, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając na względzie powyższe uznano, iż wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, orzeczono jak w sentencji postanowienia.