I SA/Gl 1050/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Pindel (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. G. C. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 stycznia 2017 r. w sprawie ze skargi A. G. C. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 11 stycznia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że skarżący w ramach urzędowego formularza wniosku z dnia 26 września 2016 r. o przyznanie prawa pomocy zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych i o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. W uzasadnieniu oświadczył, że od 2010 r. nie posiada żadnych aktywów na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i nie prowadzi działalności zarobkowej. Zdaniem referendarza sądowego sposób wypełnienia pozostałych rubryk urzędowego formularza pozwala zaś przyjąć, że skarżący nie posiada jakiegokolwiek majątku na terenie Polski, oraz że nie osiąga dochodów. Nie ponosi też żadnych stałych wydatków i nie posiada zobowiązań. Pismem z dnia 1 grudnia 2016 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do uzupełnienia - w terminie 7 dni - wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i nadesłanie dokumentów źródłowych (pkt I wezwania), w szczególności przez: 1) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; koszty ubezpieczenia, opłaty czynszowe itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (wskazano, że w tych ramach należy przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należy przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność); 2) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby przebywające w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont; 3) nadesłanie odpisu zeznania podatkowego za 2015 r.; 4) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów w okresie ostatnich czterech miesięcy; zaświadczenia zakładów pracy winny zawierać informację o sposobie wypłaty wynagrodzenia w kwocie netto (wypłata gotówką, przelew bankowy, inne); zaznaczono, że ewentualne dochody z działalności gospodarczej należy udokumentować za pomocą kopii dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy firmy, w tym np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), ewidencji przychodów, zestawienia sprzedaży, deklaracji VAT, raportów kasowych, itp; wskazano, że w tych ramach należy nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; dochody z tytułu świadczeń rentowych lub emerytalnych można wykazać np. za pomocą aktualnych decyzji organów rentowych; ten punkt wezwania dotyczy również osób przebywających w gospodarstwie domowym skarżącego. W wezwaniu zawarto nadto pouczenie o następującej treści: "1. Druk PPF nie przewiduje rozróżnienia na dochody uzyskiwane na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i poza nią, analogicznie w przypadku posiadanego majątku i oszczędności. W sytuacji zatem, gdy skarżący posiada aktywa oraz dochody pochodzące spoza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej to należy je wykazać stosując się do poszczególnych punktów ww. wezwania; 2. Ilekroć w wezwaniu jest mowa o osobach przebywających w gospodarstwie domowym strony skarżącego, należy przez to rozumieć wszystkie te osoby, które współkształtują jego sytuację materialną, np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania wspólnego miejsca zamieszkania; 3. Niezastosowanie się do wezwania w wyżej zakreślonym terminie i zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a. [ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.]; 4. Mając nadto na uwadze fakt, że w druku PPF wskazał Pan wartość przedmiotu zaskarżenia, która determinuje wysokość wpisu sądowego w przypadku, gdy jest to wpis stosunkowy, informuję, że wpis sądowy od skargi z dnia 5 lipca 2016 r. stanowi w tej sprawie kwotę 100 zł i jest wpisem stałym". Niezależnie od pkt I wezwania, zobowiązano skarżącego do wskazania przedstawiciela tylko jednej korporacji zawodowej, o którego się ubiega, tj. adwokata lub radcę prawnego. Referendarz wyjaśnił przy tym, że w pkt 4.2. druku PPF skarżący wskazał alternatywnie obu przedstawicieli tych korporacji. Z kolei orzekający nie ma podstaw prawnych do dokonania wyboru, wyręczając w tym skarżącego. Wskazano, że brak stanowiska skarżącego w tej kwestii - w terminie 7 dni - skutkować będzie uznaniem, że skarżący ubiega się o przyznanie radcy prawnego. Powyższe wezwanie referendarza, z uwagi na nieobecność adresata, awizowano dwukrotnie w dniach 9 i 19 grudnia 2016 r. Zawiadomienie o pozostawieniu przesyłki we właściwym urzędzie pocztowym umieszczono z kolei w skrzynce pocztowej. Ostatecznie ww. przesyłki nie odebrano i z tych też powodów przesłano ją zwrotnie do Sądu w dniu 28 grudnia 2016 r. z adnotacją "zwrot - nie podjęto w terminie". W konsekwencji wezwania nie wykonano do dnia dzisiejszego. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy na wstępie wskazał, że konsekwencją braku dokonania wyboru przez skarżącego przedstawiciela jednej z korporacji zawodowych prawników, jest przyjęcie, – zgodnie z rygorem przyjętym w pkt II wezwania z dnia 1 grudnia 2016 r. - iż skarżący ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, a zatem w zakresie całkowitym. Dalej przytoczył treść art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, cytując przy tym orzecznictwo sądów administracyjnych wskazujące na konieczność udzielania przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Podniósł, że minimum staranności, jaką powinna się wykazać osoba wnosząca o przyznanie prawa pomocy, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania referendarza sądowego zawierającego wytyczne co do katalogu dokumentów źródłowych. Tymczasem skarżący nie nadesłał żadnego z dokumentów wymienionych w takim wezwaniu. Jednocześnie zaznaczył, że skutek doręczenia zastępczego wezwania z dnia 1 grudnia 2016 r. nastąpił – w myśl art. 73 ww. ustawy - w dniu 23 grudnia 2016 r., a zatem termin zakreślony dla uzupełnienia wniosku upłynął bezskutecznie w dniu 30 grudnia 2016 r. Fakt ten zdaniem referendarza sądowego uniemożliwia weryfikację oświadczeń skarżącego, co więcej, wzmacnia wątpliwości, co do ich wiarygodności, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. W ocenie referendarza sądowego brak jest przede wszystkim jakichkolwiek informacji o źródłach i wysokości dochodu skarżącego oraz o wysokości jego stałych, miesięcznych wydatków, bo przecież nie sposób przyjąć, że skarżący takowych nie posiada, a sygnalizowane wyżej mankamenty dowodowe wniosku nie pozwalają zbilansować dochodów i wydatków w gospodarstwie domowym skarżącego, co ma istotne znaczenie z uwagi na wysokość opłat sądowych, które zostały w tej sprawie ustalone na najniższym poziomie w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Brak tych dwóch wartości uniemożliwia dokonanie oceny możliwości płatniczych skarżącego, co wyklucza przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. Powołał się przy tym na pogląd wyrażony w orzecznictwie, w świetle którego w takiej sytuacji wykluczona jest możliwość jego merytorycznego rozpoznania, a uzasadnione jest pozostawienie go bez rozpoznania. Dodatkowe wątpliwości referendarza sądowego wzbudziło jego oświadczenie, że nie posiada żadnych zasobów na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, co równie dobrze może oznaczać, iż takowe posiada poza jej granicami. Zaznaczył, że w wezwaniu z dnia 1 grudnia 2016 r. wyjaśniono skarżącemu, że druk PPF nie rozróżnia majątku usytuowanego na terenie Polski i poza nią. Jeśli skarżący takowy posiada to winien być wykazany bez względu na jego położenie. Reasumując referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Od ww. postanowienia referendarza sądowego skarżący, w terminie przewidzianym dla dokonania tej czynności, wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że w rzeczywistości urzędowy formularz wniosku z dnia 26 września 2016 r. nie jest potrzebny. Wskazując na niekompetencję Dyrektora Izby Skarbowej w K. polegającą na błędnym wnioskowaniu o odrzucenie skargi z powodu uchybienia terminu do jej wniesienia podniósł, że urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy wypełnił niejako dodatkowo, nie chcąc "zaniechać (..) biegu sprawy". Jednocześnie wskazał, że wszelkie dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy są prawdziwe, a ciężar udowodnienia faktów spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Końcowo zaznaczył, że dodatkowe "wymyślne" informacje stanowią tajemnicę państwową. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "ppsa", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że w myśl art. 246 § 1 pkt 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, czyli stosownie do art. 245 § 2 ppsa obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zauważyć w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Wskazać jednak przyjdzie, że przytoczony powyżej przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ppsa. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym wyżej przepisie. Jego brzmienie nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przyjmując, że nie nadesłał dokumentów źródłowych, które umożliwiałyby ocenę jego możliwości finansowych. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał, iż w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, a powyższego zapatrywania nie zmieniają okoliczności podane w sprzeciwie. Słusznie przyjął, że zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, ponieważ treść wniosku nie pozwalała na wolną od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji materialnej skarżącego. Tymczasem skarżący nie nadesłał żadnego z dokumentów, o które został wezwany. Ponadto nie złożył oświadczeń mogących wyjaśnić wskazane w wezwaniu okoliczności. Zakwestionował jedynie prawidłowość i potrzebę tego wezwania. W ocenie Sądu nie sposób twierdzić, że wezwanie to było bezprawne i wkraczało w kwestie objęte tajemnicą, podając jego oświadczenia w wątpliwość. Miało ono swoją podstawę prawną w art. 255 ppsa, który został przecież przywołany w wezwaniu. Stosownie do jego treści wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku wystosowuje do wnioskującego wtedy, gdy jego oświadczenia okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości, i rodzi po jego stronie obowiązek w postaci złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych. Wezwanie jest więc przewidzianym prawem instrumentem służącym ustaleniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Oznacza ono w istocie, że złożony przez stronę wniosek nie może niejako sam przez się stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy, i ma na celu zniesienie tego stanu rzeczy. W efekcie jego niewykonanie nie usuwa mankamentów wniosku, uniemożliwiając weryfikację zawartych w nim twierdzeń poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych. W rozpatrywanej sprawie brak jakichkolwiek dokumentów źródłowych uniemożliwia ustalenie sytuacji materialnej skarżącego. Brak jest przede wszystkim informacji o źródłach i wysokości dochodu skarżącego oraz o wysokości jego stałych miesięcznych wydatków. Niewykonanie wezwania referendarza sądowego nie pozwala więc uwzględnić wniosku, pozostawiając bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które postawiono w wezwaniu. Ujawniona wyżej bierna postawa skarżącego musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie orzeczeniu. W orzecznictwie przyjmuje się, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 260 ppsa, orzekł jak w sentencji.