I SA/Gl 1476/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Kornacki (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. S. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach z dnia 26 stycznia 2017 r. w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania w podatku dochodowym od osób prawnych za 2008 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W dniu 26 stycznia 2017 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach, po rozpoznaniu zgłoszonego wraz ze skargą wniosku o zwolnienie skarżącego A. S. od kosztów sądowych, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w tym zakresie. Jak wynika z uzasadnienia tego rozstrzygnięcia, w motywach wniosku skarżący podał, że utrzymuje się jedynie z wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.579 zł netto, a kwota ta w całości przeznaczana jest na bieżące wydatki związane z utrzymaniem nieruchomości, w tym również na zobowiązanie kredytowe. Dalej skarżący oznajmił, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z córką, synem i wnukiem. Wskazał też, że posiada dom (120 m2) o wartości około 300.000 zł. Następnie (w rubryce dochody), oprócz wspomnianego wynagrodzenia, wpisał świadczenie wychowawcze (500 zł) i zasiłek rodzinny (89 zł), a sumę dochodów oznaczył na kwotę 3.168,86 zł netto. Do wydatków zaliczył natomiast: koszt kredytu hipotecznego (834,91 zł), "media - ½ - prąd, woda, gaz, telefon, odpady, podatek – 650 zł miesięcznie", wyżywienie – średnio 1200 zł miesięcznie, odzież – średnio 200 zł na miesiąc oraz środki higieniczne i czystości – 250 zł. W dalszej kolejności referendarz wskazał, że wezwał skarżącego do uzupełnienia powyższych danych poprzez: 1) nadesłanie zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego, które wskazywałoby na wszystkie osoby zameldowane w nieruchomości będącej adresem zamieszkania skarżącego; wyjaśnienie wzajemnych relacji pomiędzy tymi osobami, w tym złożenie oświadczenia co od osoby A. S., która jeszcze w toku postępowania administracyjnego odbierała korespondencję adresowaną do skarżącego jako "żona"; 2) nadesłanie dokumentu pozwalającego na identyfikację nieruchomości będącej adresem zamieszkania z nieruchomością oznaczoną w punkcie 7.1 druku PPF, to jest domem o wielkości 120 m2, szacunkowej wartości 300.000 zł i roku budowy – 1937 (w tych ramach wskazano na konieczność nadesłania m. in. tytułu prawnego skarżącego do zajmowania nieruchomości będącej adresem zamieszkania); 3) wykazanie (za pomocą kopii stosownych dokumentów) zobowiązań i stałych wydatków takich jak kredyty, pożyczki, raty leasingowe, alimenty, czynsz najmu lub dzierżawy, koszty ponoszone na nieruchomości (w tym za media), koszty leczenia, rehabilitacji, ubezpieczenia majątku; wskazanie osób partycypujących w uiszczaniu tych należności oraz przedstawienie dokumentów potwierdzających zapłatę lub zaległości w tym zakresie; 4) przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych skarżącego i pozostałych osób z jego gospodarstwa domowego, w tym rachunków rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy, jak również dokumentów dotyczących lokat i kont, a w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte – przedstawienie aktualnych zaświadczeń bankowych informujących o wysokości zajęć i sposobie ich spłaty; 5) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów skarżącego oraz pozostałych osób w gospodarstwie domowym z okresu ostatnich czterech miesięcy, w szczególności poprzez przedłożenie zaświadczeń pracodawców informujących o wysokości wynagrodzenia, formie zapłaty i ewentualnych obciążeniach; 6) nadesłanie kopii decyzji, na podstawie której przyznano świadczenie rodzinne w kwocie 89 zł, wskazane w druku PPF; 7) nadesłanie odpisów zeznań podatkowych skarżącego i pozostałych osób z jego gospodarstwa domowego za 2015 r. Referendarz odnotował również, że skarżącemu zakreślono siedmiodniowy termin i wyjaśniono mu, że niezastosowanie się do wezwania może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przesłanek przyznania praw pomocy. Podkreślono też, że ilekroć w wezwaniu jest mowa o osobach pozostających z nim w gospodarstwie domowym należy przez to rozumieć również żonę, niezależnie od tego, że w małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa. W dalszej części uzasadnienia referendarz podał, że w odpowiedzi z dnia 7 stycznia 2017 r. skarżący oznajmił, że w nieruchomości, w której mieszka, zameldowani są ponadto: jego żona, córka, syn i wnuk. Podkreślił też, że w dniu [...] zawarł z żoną umowę małżeńską wyłączającą wspólność majątkową. Zarazem przedłożył plik dokumentów obejmujący: zaświadczenie o zameldowaniu; umowę majątkową małżeńską; akt notarialny z dnia [...] dokumentujący zakup domu, w którym mieszka za cenę 230.000 zł (środki te pochodziły z majątku wspólnego małżonków); faktury, rachunki oraz potwierdzenia wpłat, z których wynika, że miesięczne opłaty z tytułu mediów stanowią kwotę 765,59 zł (energia elektryczna, woda, gaz, gospodarka odpadami, usługi telekomunikacyjne oraz opłaty z tytułu dzierżawy); potwierdzenie wpłaty z tytułu ubezpieczenia (miesięczny wydatek z tego tytułu wynosi 73,04 zł); zaświadczenie wystawione w dniu 4 stycznia 2017 r. przez A A.S. z którego wynika, że miesięczne wynagrodzenie skarżącego wynosi 2.579,86 zł netto; zeznanie PIT-37, które wskazuje, że w 2015 r. skarżący osiągnął dochód w kwocie 74.931,28 zł; wyciągi z rachunku bankowego, które potwierdzają wysokość wynagrodzenia i dodatkowo wskazują na wysokość zobowiązania z tytułu kredytu hipotecznego (około 835 zł miesięcznie), jak również na fakt, że przed wniesieniem skargi skarżący wykonał dwie transakcje obciążeniowe (wypłaty gotówkowe) na łączną kwotę 35.000 zł. Przystępując w tej sytuacji do przedstawienia motywów swego rozstrzygnięcia, referendarz przytoczył wpierw brzmienie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. - Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej powoływanej jako: p.p.s.a. Następnie wyraził przekonanie, że analiza przedstawionego stanu faktycznego nie pozwala na uznanie, by w przypadku skarżącego zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy, a decydujące w tym względzie są następujące okoliczności. Po pierwsze, jak wskazał, dostrzec trzeba, że skarżący zaprezentował dokumentację źródłową w sposób selektywny, tak aby ujawnić tylko te z dokumentów, które mogłyby wpłynąć na uwzględnienie wniosku, w szczególności – pomimo pouczenia – nie przedstawił żadnego dokumentu obrazującego sytuację dochodową swojej żony, w której przedsiębiorstwie jest zatrudniony. Tymczasem, jak podkreśla się w judykaturze, fakt ustanowienia rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami nie wyklucza ich wzajemnej pomocy. Po drugie, nawet przy przyjęciu dochodu, który skarżący zadeklarował we wniosku i pomniejszeniu go o bieżące, udokumentowane wydatki (w tym na media i zobowiązania kredytowe w ½ części), uznać trzeba, że skarżący będzie w stanie uiścić należny w sprawie wpis od skargi w wysokości 500 zł. Po trzecie wreszcie, na niekorzyść skarżącego należy poczytać fakt, iż – pomimo świadomości konieczności poniesienia kosztów sądowych – na kilka dni przed sygnowaniem rozpatrywanego wniosku dokonał rozporządzenia środków pieniężnych na kwotę 35.000 zł. W sprzeciwie pełnomocnik skarżącego wniósł o zmianę powyższego postanowienia referendarza poprzez zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych. Wyraził przy tym przekonanie, że w rozstrzygnięciu tym błędnie przyjęto, że skarżący nie wykazał, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Następnie wyjaśnił, że żona skarżącego nie wyraziła zgody na udostępnienie dokumentacji, która obrazuje jej stan majątkowy i stąd wykonanie przez skarżącego wezwania w tym przedmiocie było obiektywnie niemożliwe. Zresztą uznać trzeba za nieuprawnione domaganie się od skarżącego złożenia dokumentów dotyczących osoby, która nie pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym a w sferze majątkowej jest dla niego osobą trzecią. Pouczenie o negatywnych konsekwencjach niewykonania wezwania w tym zakresie zakwalifikować zatem należy jako wadliwe. Natomiast odnośnie wysnutego przez referendarza wniosku, że skarżący jest w stanie uiścić wpis od skargi, autor sprzeciwu podniósł, że pogląd ten w żaden sposób nie został uzasadniony i nie zasługuje na aprobatę w sytuacji, gdy wydatki gospodarstwa domowego skarżącego (3.134,91 zł) praktycznie w całości pochłaniają dochody (3.168,86 zł). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Rozpatrywany sprzeciw nie jest zasadny. Wyjaśnienie motywów niniejszego rozstrzygnięcia należy rozpocząć od wskazania, że w analizowanej sytuacji zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a. Przepis ten (w brzmieniu obowiązującym dla postępowań wszczętych w dniu 15 sierpnia 2015 r. i następnie) stanowi, że rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, a więc także od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach tych wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Jednocześnie konieczne staje się odnotowanie, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania i z tego powodu jego przyznanie następuje tylko w wyjątkowej sytuacji, a mianowicie wówczas, kiedy ograniczone możliwości płatnicze lub ich brak pozbawiają stronę możliwości skorzystania z prawa do sądu. Przeszkoda ta oczywiście musi być realna, co oznacza, że, aby stwierdzić jej istnienie, trzeba poznać sytuację wnioskodawcy. Niezbędne jest przy tym zaakcentowanie, że to na nim spoczywa ciężar przekonania oceniającego do zasadności żądania, gdyż domaganie się zwolnienia od kosztów sądowych, czyli prawa pomocy w zakresie częściowym, podlega uwzględnieniu wówczas, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a.). Jest zatem oczywiste, że wnioskodawca powinien podjąć wszelkie starania, by przedstawiony materiał dowodowy był zupełny, spójny i aktualny, a minimum staranności wymagane w tym względzie sprowadza się do należytego wykonania wezwania do uzupełnienia danych wniosku. Wezwanie to ma bowiem na celu usunięcie wątpliwości, jakie zaistniały w wyniku analizy danych już zaprezentowanych. Służy ono ukierunkowaniu dalszych działań strony, chcącej wykazać, że w jej przypadku zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy. Zarazem nie jest ono wyrazem dowolności, gdyż podstawę do jego skierowania stanowi art. 255 p.p.s.a. Wydaje się więc zrozumiałe, że przekonanie oceniającego do słuszności żądania pozostaje w gestii strony wnioskującej i to w jej interesie leży, by wątpliwości, sformułowane w ramach wspomnianego wezwania, zostały usunięte. Zarazem podkreślić trzeba, że skład orzekający nie ma obowiązku poszukiwania dowodów przemawiających za uwzględnieniem żądania. Jego zadaniem jest natomiast ocena zasadności wniosku wedle ustawowych przesłanek i w oparciu o zaprezentowany przez stronę materiał źródłowy. Wybiórcza prezentacja tej dokumentacji stanowi zatem wystarczający powód odmownego załatwienia żądania, gdyż uniemożliwia ona poznanie rzeczywistej sytuacji, w jakiej skarżący się znajduje, a tym samym stwierdzenia, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że to właśnie selektywna prezentacja materiału źródłowego była jednym z zasadniczych powodów, które legły u podstaw tego rozstrzygnięcia. Stanowisko to należy zaaprobować i dostrzec jego aktualność również na tym etapie postępowania. Także bowiem przy wnoszeniu sprzeciwu pełnomocnik skarżącego nie skoncentrował wysiłków na skrupulatnym usunięciu braków wniosku wskazanych mu przez referendarza, lecz podjął próbę wykazania nieprawidłowości przyjętej przezeń kwalifikacji, a właściwie wybranych jej motywów, czyniąc to zresztą niesłusznie. Raz jeszcze podkreślenia wymaga, że przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym zostaje spełniona, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Poznanie sytuacji, w jakiej wnioskodawca się znajduje, a zwłaszcza jego zdolności płatniczej, jest zatem nieodzowne, a osiągnięcie tego zamierzenia nie jest możliwe bez uprzedniego zrekonstruowania budżetu domowego skarżącego, na który bez wątpienia wpływ mają także dochody i wydatki pozostałych osób wraz z nim mieszkających. Istotne jest bowiem ustalenie, jakimi środkami skarżący i jego rodzina łącznie dysponują, a także jakie wydatki ponoszą, prowadząc – wspólne wszak – gospodarstwo domowe. Dopiero wówczas, uwzględniając udział skarżącego w kształtowanie tego budżetu, można stwierdzić, jakie środki posiada i ocenić, czy pozwalają one na poniesienie kosztów postępowania. Pozostawanie przez małżonków w ustroju wyłączającym wspólność majątkową nie oznacza, że małżonkowie nie tworzą wspólnego gospodarstwa domowego. Dlatego też domaganie się od wnioskodawcy, by wykazał dochody osiągane przez małżonka w takim przypadku nie jest nieprawidłowe, a jego brak – jest okolicznością determinującą niepełne zobrazowanie budżetu domowego. Uwagi te odnieść należy zresztą także do pozostałych członków gospodarstwa domowego, co w okolicznościach niniejszej sprawy również wymaga zaznaczenia, gdyż kwestia ta w ogóle przez skarżącego nie została udokumentowana. Wreszcie za chybiony uznać należy zarzut braku uzasadnienia poglądu, że nawet porównanie deklarowanych dochodów i wydatków skarżącego pozwala na stwierdzenie możliwości uiszczenia wpisu od skargi, albowiem referendarz wskazał sposób wyliczenia tej różnicy, który zasługuje zresztą na akceptację. Natomiast w kontekście oceny zdolności płatniczej skarżącego bez wątpienia niekorzystnie jawi się fakt całkowitego przemilczenia kwestii wypłaty (w okresie poprzedzającym złożenie wniosku) kwoty 35.000 zł, która wszak znacznie przewyższa wspomnianą należność sądową (500 zł) i bez wątpienia pozwalałaby na jej poniesienie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Fakt nieusunięcia sygnalizowanych mankamentów materiału źródłowego (także na etapie wniesienia sprzeciwu) sprawia, że zgłoszone żądanie skarżącego nie może zostać zweryfikowane pozytywnie. W świetle powyższych uwag zaskarżone postanowienie referendarza sądowego uznać należało zatem prawidłowe i jako takie utrzymać w mocy. Stąd jedynie dodania wymaga, że rozstrzygnięcie to podjęto na podstawie powołanego wyżej art. 260 p.p.s.a.