I SA/Gl 1492/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu B. R. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 9 marca 2016 r. o odmowie przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi B. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 9 marca 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Postanowienie to zapadło w następującym stanie faktycznym. Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 185 zł skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartym na urzędowym formularzu z dnia 4 lutego 2016 r., skarżący zeznał, że wspólne gospodarstwo domowego prowadzi wraz żoną. W rubryce "majątek" skarżący odnotował dwie pozycje: "mieszkanie ok. 50 m2 po zmarłej teściowej, brak wyceny" oraz "nieruchomość rolna ok. 5 H. Spadek niepodzielony". Skarżący oświadczył przy tym, że nie pobiera żadnych pożytków. Jedynym źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne żony w kwocie 550 zł netto. Końcowo skarżący podniósł, że do stałych wydatków należy zaliczyć koszty zużycia gazu (około 50 zł/3 miesiące) i energii elektrycznej (około 100 zł/1 miesiąc). Inne opłaty stanowią kwotę około 100 zł. Skarżący wskazał ponadto, że otrzymał odszkodowanie, ale zgodnie z przepisami nie stanowi ono dochodu. Pismem z dnia 12 lutego 2016 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) wykazanie tytułu prawnego na podstawie, którego skarżący korzysta z nieruchomości położonej w C. przy ul. [...]; 2) wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (np. rachunków, faktur za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon, opłata z tytułu gospodarowania odpadami; dowody potwierdzające wydatki z tytułu np. lekarstw, kredytów itp.) jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało także wyjaśnić kto i w jakiej wysokości ewentualnie partycypuje w ponoszeniu ww. kosztów; wykonując ten punkt wezwania należało wykazać w jaki sposób dokonuje się zapłaty ww. opłat (przelew bankowy, wpłaty w urzędzie pocztowym, inne); 3) udokumentowanie wydatków ponoszonych z tytułu posiadania udziałów w gospodarstwie rolnym i w lesie położonych we wsi B.; 4) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby zameldowane/zamieszkałe w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; 5) udokumentowanie wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym – należało w tym celu nadesłać kopie ostatnich decyzji o waloryzacji emerytury żony skarżącego, a także kopie potwierdzeń wypłaty tych świadczenia za ostatni miesiąc albo zaświadczenie organu rentowego o ich wysokości do wypłaty w okresie ostatniego półrocza za poszczególne miesiące, wskazujące też formę zapłaty (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy), jak również zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 6) dostarczenie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych (lub rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy) złożonych przez skarżącego, jego małżonkę i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym za rok 2015, a jeżeli zeznania te nie zostały jeszcze złożone przez ostatnio wspomniane osoby – za rok 2014; 7) nadesłanie zaświadczenia właściwego urzędu pracy potwierdzającego status skarżącego jako osoby bezrobotnej; 8) udokumentowanie oświadczenia: "otrzymałem odszkodowanie i zadość". W ww. wezwaniu referendarz sądowy pouczył wnioskodawcę, że niezastosowanie do jego treści w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dodatkowo zwrócił uwagę, że ilekroć w wezwaniu referendarza sądowego jest mowa o osobach zameldowanych/zamieszkałych ze skarżącym w gospodarstwie domowym, należy przez to rozumieć te wszystkie osoby, które współkształtują jego sytuację materialną np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania wspólnie zajmowanej nieruchomości. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący wyjaśnił, że wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w wysokości 185 zł na urzędowym formularzu, który wypełnił zgodnie ze stanem faktycznym. W dalszej kolejności, nawiązując do orzecznictwa sądów powszechnych, Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, podkreślił, że strona, wnioskując o prawo pomocy, składa oświadczenie, a nie zaświadczenie. W sytuacji natomiast, gdy Sąd uważa, iż oświadczenie jest nieprawdziwe, to powinien zawiadomić o tym fakcie właściwe organy ścigania. W dalszej kolejności skarżący odniósł się do poszczególnych punktów wezwania referendarza sądowego. Odnośnie pkt 1 wskazał, że stan prawny lokalu jest nieuregulowany. Co do wydatków ponoszonych z tytułu utrzymania gospodarstwa domowego, odnotował, że za butlę z gazem płaci gotówką, więc nie może przedstawić żadnego dokumentu. Podniósł, że nie ponosi żadnych wydatków związanych z posiadaną nieruchomością gruntową. Zeznał dalej, że nie posiada oszczędności, a tym samym lokat bankowych. Końcowo skarżący wyraził oburzenie tym, że Sąd zmusza go do udokumentowania odszkodowania, które otrzymał, skoro nie ma obowiązku jego przedstawienia w zeznaniu podatkowym. Odnośnie zaś wezwania do złożenia dokumentu potwierdzającego jego status jako osoby bezrobotnej, skarżący nawiązał do sprawy sądowoadministracyjnej o sygn. akt IV SA/Gl 1033/06. Ostatecznie skarżący nie nadesłał jakichkolwiek dokumentów źródłowych. Postanowieniem z dnia 9 marca 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawca chcąc skorzystać z prawa pomocy powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Dlatego też referendarz sądowy podniósł, że złożenie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach ze świadomością odpowiedzialności karnej płynącej z art. 233 § 1 Kodeksu karnego nie oznacza samo przez się, że wniosek o przyznanie prawa pomocy zostanie automatycznie uwzględniony. Zauważył, że wezwanie do złożenia dodatkowych wyjaśnień lub nadesłania dokumentów źródłowych jest wynikiem przyjęcia, że oświadczenie wnioskodawcy nie wystarcza do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Nie jest zatem możliwe, aby przed porównaniem oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu z dokumentacją źródłową przyjąć, iż oświadczenie to jest nieprawdziwe. Dlatego też nie ma podstaw faktycznych do wystąpienia do właściwych organów ścigania. Zdaniem referendarza sądowego złożone przez skarżącego oświadczenie budziło wątpliwości i było niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego. Zaznaczył, że skarżący nie zdeklarował w druku PPF żadnych zasobów, w tym oszczędności, po czym dalej stwierdził, że otrzymał "odszkodowanie i zadość". Ponadto w rubryce "majątek" skarżący odnotował dwie pozycje będące nieruchomościami, wspominając jedynie o opłatach z tytułu zużycia energii elektrycznej i gazu, nie precyzując co kryje się pod pojęciem "inne opłaty". Tym samym referendarz sądowy uznał, że nie udokumentowano pełnych wydatków związanych z posiadanym udziałem w gospodarstwie rolnym i w lesie, do ponoszenia których skarżący jest zobowiązany z tytułu udziału w prawie własności. Do mankamentów dowodowych referendarz sądowy zaliczył także brak jakiejkolwiek dokumentacji o rachunkach bankowych skarżącego, w tym rachunku ujawnionego w toku postępowania administracyjnego. W konsekwencji referendarz sądowy uznał, że nie jest możliwe zbilansowanie gospodarstwa domowego skarżącego, a to wyklucza rzetelną i wolną od wątpliwości ocenę wniosku i w konsekwencji uznanie, że skarżący może być objęty dofinansowaniem ze Skarbu Państwa w ramach instytucji prawa pomocy. Od ww. postanowienia referendarza sądowego skarżący, w terminie przewidzianym dla dokonania tej czynności, wniósł sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że w związku ze zbyciem nieruchomości będącej przedmiotem spadku urząd skarbowy wydał postanowienie określające wysokość podatku, który uiścił. Zaznaczył dalej, że po 5 latach urząd skarbowy wszczął postępowanie dotyczące przedmiotowej sprawy. Zdaniem skarżącego referendarz sądowy wskazując w uzasadnieniu, że "przyznanie prawa pomocy stanowi swoistą formę dofinansowania" próbuje wywrzeć na nim presją wykazania jego "niewdzięczności" wobec Skarbu Państwa. Podkreślił, że nie wszczynał tego postępowania i jeśli składa oświadczenia to są one prawdziwe. Jeśli zaś Sąd uważa inaczej to pozostaje droga postępowania karnego. Końcowo zażądał wykazania w jaki sposób Sąd uzyskał informację na temat rachunku bankowego "który ujawniono". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej "ppsa", w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisyo zażaleniu. Zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 ppsa instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W dalszej kolejności wskazać trzeba, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym, np. zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części, następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. Ponadto wskazać należy, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 ppsa). Jeżeli natomiast oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Przytoczone więc przez stronę okoliczności we wniosku, jak i przedstawione dokumenty, powinny spowodować osiągnięcie stanu pewności co do tego, iż nie ma ona dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania. W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Wystosowanie wezwania ma zaś na celu weryfikację informacji zawartych we wniosku poprzez ich konfrontację ze stosowną dokumentacją i w efekcie poczynienie ustaleń, które byłyby wolne od jakichkolwiek wątpliwości. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przyjmując, że nie przedstawił wyczerpujących oświadczeń oraz nie przedłożył dokumentów, które pozwoliłyby ocenić jego sytuację majątkową. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie przyjął, że zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, ponieważ oświadczenie skarżącego budziło wątpliwości, a przy tym było niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego. Zdaniem Sądu nie zmienia tego okoliczność, że strona we wniosku podała, iż jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. O odstąpieniu od wezwania strony o dokumenty w sytuacji, gdy dane zawarte we wniosku są niewystarczające lub budzą wątpliwości, nie może przesądzać bowiem okoliczność, że formularz wniosku zawiera oświadczenie o świadomości odpowiedzialności karnej. Mimo wezwania, wydanego na podstawie art. 255 ppsa skarżący nie nadesłał żadnego z żądanych dokumentów. W tych ramach odnotować przyjdzie, że nie nadesłano przede wszystkim dokumentacji dotyczącej posiadanych przez skarżącego zasobów, w szczególności nie udokumentowano oświadczenia "otrzymałem odszkodowanie i zadość". Ponadto nie przedłożono wyciągów z rachunku bankowego, którego właścicielem jest wnioskodawca, a znanego Sądowi z urzędu (strona 5 akt administracyjnych). Zdaniem Sądu referendarz sądowy słusznie przyjął, że niewykonanie wezwania uniemożliwiło weryfikację twierdzeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości oceną sytuacji materialnej skarżącego i jego możliwości płatniczych. Znamienne przy tym jest, że także na obecnym etapie postępowania skarżący nie przedstawia dokumentów, które przemawiałyby za uznaniem jego twierdzeń. Zaprezentowany przez skarżącego materiał źródłowy pozostawia stan niepewności co do rzeczywistej sytuacji, w jakiej się znajduje, i w związku z tym uniemożliwia wolną od wątpliwości rekonstrukcję jego zdolności płatniczych. Do realizacji tego celu niezbędne byłoby poznanie budżetu domowego skarżącego, a więc zestawienie wpływów, kosztów i posiadanych zasobów. Dopiero wówczas można byłoby stwierdzić, jakimi środkami dysponuje skarżący i ocenić, czy pozwalają one na poniesienie kosztów postępowania. W przypadku braku tych ustaleń nie jest natomiast możliwe uznanie, że skarżący zasługuje na przyznanie prawa pomocy. Wnioski referendarza sądowego w tym zakresie uznać zatem należy za prawidłowe. W świetle powyższych konstatacji nie ma znaczenia wyrażone w sprzeciwie przekonanie skarżącego o "wywieraniu na niego presji wykazania niewdzięczności wobec Skarbu Państwa". Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd kieruje się ustawowymi przesłankami wynikającymi z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, co oznacza, iż strona musi wykazać nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, czego w rozpatrywanej sprawie skarżący nie uczynił. Rozważania zawarte w sprzeciwie są niewystarczające w tym zakresie i nie mogą przemawiać za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa. Konkludując należy zatem stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, iż w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnosząc sprzeciw skarżący nie przedstawił dokumentacji, o którą został wezwany, co nie pozwoliło na zbadanie jego sytuacji finansowej. W orzecznictwie przyjmuje się zaś, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05; dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym na podstawie art. 260 orzeczono jak w sentencji.