I SA/Gl 199/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Suleja-Klimczyk, po rozpoznaniu w dniu 1 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A Sp. j. w likwidacji z siedzibą w R. na postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 sierpnia 2018 r. w sprawie ze skargi A Sp. j. w likwidacji z siedzibą w R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...], nr [...] w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne i odmowę umorzenia postępowania egzekucyjnego p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Postanowieniem z 22 sierpnia 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił A Sp. j. w likwidacji z siedzibą w R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca Spółka złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Oświadczyła, że nie prowadzi działalności, nie osiąga dochodów, a jej rachunki bankowe są "poblokowane", lecz większość rubryk urzędowego formularza została bądź niewypełniona, bądź przekreślona. Pismem doręczonym dnia 6 sierpnia 2018 r. starszy referendarz sądowy wezwał Spółkę do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie: kopii ostatniego sprawozdania finansowego skarżącej Spółki lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie sześć miesięcy (w pełnej wersji), kopii aktualnej ewidencji środków trwałych skarżącej Spółki, kopii zeznań podatkowych złożonych w imieniu skarżącej Spółki i w imieniu jej wspólników w podatku dochodowym za lata 2016-2017 oraz deklaracji skarżącej Spółki dla podatku od towarów i usług za ostatnie sześć miesięcy (zastrzeżono, że jeżeli te zeznania i deklaracje nie zostały złożone, należy przedłożyć zaświadczenie organu podatkowego, które to potwierdzi), dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez wspólnika skarżącej Spółki, w szczególności zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy lub kopii decyzji, którymi te świadczenia przyznano, kopii raportów kasowych skarżącej Spółki za trzy ostatnie miesiące, wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą Spółkę i przez jej wspólnika, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, a także kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość stałych kosztów skarżącej Spółki (podkreślono, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić zaświadczenie wystawione przez bank po dniu otrzymania wezwania, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, w tym o środkach udostępnionych posiadaczowi rachunku w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w razie ich likwidacji – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank, kopie umowy z bankiem o zamknięciu rachunku lub pism wypowiadających umowy rachunku bankowego), a nadto kopii faktur lub rachunków obrazujących koszty poniesione przez skarżącą Spółkę w okresie ostatnich trzech miesięcy (lub koszty, do poniesienia których jest ona zobowiązana) oraz wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego jej wspólnika, a także dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. Odpowiadając na wezwanie, Spółka oświadczyła, że nie jest w stanie nadesłać żądanych dokumentów ze względu na działalność jej byłego wspólnika, który doprowadził do zrujnowania jej majątku i do faktycznego pozbawienia wspólnika obecnie ją reprezentującego prawa do prowadzenia jej spraw. Ponadto działający w imieniu Spółki wspólnik stwierdził, że Spółka nie funkcjonuje i nie ma możliwości przedłożenia wymaganych dokumentów. Wyliczył także postępowania egzekucyjne, które się przeciwko niej toczą. Referendarz sądowy podkreślił, że analogicznie Spółka ustosunkowała się do wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego na wcześniejszym etapie postępowania w sprawie, skądinąd o treści identycznej do wezwania wystosowanego do niej obecnie. W konsekwencji jej wniosek został oddalony postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2018 r., utrzymanym w mocy postanowieniem z dnia 14 maja 2018 r. Zauważył również, że w innych sprawach toczących się przed tutejszym sądem, w których Spółka składała wnioski o przyznanie prawa pomocy, również nie wykonywała skierowanych do niej wezwań. Jako przykład wskazał postanowienie z dnia 28 grudnia 2017 r. (utrzymane w mocy postanowieniem Sądu z dnia 19 lutego 2018 r.), a wydane w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 1156/17 czy postanowienie z dnia 12 lipca 2018 r. (utrzymane w mocy postanowieniem Sądu z dnia 6 sierpnia 2018 r.) wydane w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 161/18. Referendarz sądowy zauważył nadto, że wpis od skargi, czyli najwyższa opłata w postępowaniu, wynosi w sprawie 100 zł. Oceniając złożony wniosek referendarz sądowy w pierwszej kolejności wskazał na treść art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej p.p.s.a.) i podkreślił, że z treści przytoczonej regulacji wynika, że rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o prawo pomocy złożonego przez jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, taką jak spółka jawna, inaczej niż jest to w przypadku wniosku osoby fizycznej, ma charakter uznaniowy. Zauważył również, że w orzecznictwie podnosi się, że uwzględnienie takiego wniosku pozostaje fakultatywne nawet wówczas, gdy spełnione są przesłanki określone w art. 246 § 2 p.p.s.a. (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 sierpnia 2009 r., sygn. akt I SA/Gl 367/09, LEX nr 653888). W myśl rozpatrywanego przepisu prawo pomocy może, a nie musi być przyznane, gdy "zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu" (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 11 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 21/10, LEX nr 784373). Podkreślił przy tym, że sytuacja taka jest możliwa dopiero wówczas, gdy jednostka organizacyjna wykaże, że zachodzi przesłanka określona w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., czyli że nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania, które w niniejszej sprawie są nieznaczne, najmniejsze spośród znanych procedurze sądowoadministracyjnej. Jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej powinna, zdaniem referendarza sądowego, udowodnić ten fakt w sposób niepozostawiający wątpliwości, przedstawiając – z własnej inicjatywy lub na wezwanie – stosowną dokumentację źródłową. W ocenie referendarza sądowego, minimum staranności procesowej, jaką powinna ona zachować, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, tj. złożenia dodatkowych wyjaśnień i nadesłania wszystkich dokumentów źródłowych wymienionych w wezwaniu. Referendarz sądowy stwierdził, że skarżąca Spółka nie nadesłała żadnego z takich dokumentów. Przy czym uczyniła tak po raz kolejny, gdyż w postępowaniach w niniejszej sprawie oraz w innych swoich sprawach toczących się przed tutejszym Sądem także nie wykonała ani jednego z kierowanych do niej wezwań obejmujących przecież takie same materiały, jak te, o które wzywano ją obecnie. W konsekwencji, zdaniem referendarza, nie jest możliwe odstąpienie od stanowiska, jakie wyrażono w prawomocnych postanowieniach wydanych w tych wszystkich przypadkach. Powtórzył zatem, że tego rodzaju stan rzeczy uniemożliwia poczynienie jakichkolwiek ustaleń dotyczących sytuacji Spółki, pozwalających zweryfikować jej oświadczenia, a przez to stwierdzić, czy ziściła się wskazana przesłanka przyznania prawa pomocy. Podkreślił, że należny w sprawie wpis od skargi jest zresztą nieznaczny, najmniejszy spośród znanych procedurze sądowoadministracyjnej, a tym samym należy poczynić bardzo precyzyjne, wieloaspektowe ustalenia dotyczące sytuacji majątkowej strony skarżącej, aby stwierdzić, że istotnie jest ona aż tak zła, iż wyklucza poniesienie tak niewielkiego ciężaru finansowego. Jest to niemożliwe bez podstawowych dokumentów w tym zakresie, od których udostępnienia się uchylono. W ocenie referendarza sądowego, nie sposób jednocześnie przychylić się do argumentów, które mają tę postawę procesową usprawiedliwiać, a wskazywanych przez Spółkę. Trudno bowiem przecież przyjąć, że Spółka, czy też wspólnik występujący w jej imieniu, nie jest w stanie dostarczyć dokumentacji księgowej czy podatkowej, którą ma obowiązek prowadzić. Wspólnik ten ponosi odpowiedzialność za prowadzenie jej spraw i odpowiednie udokumentowanie tej kwestii. Nie może przy tym powoływać się na nieumiejętność wykonania tych zadań, tym bardziej iż wezwanie odnosi się do okresu, gdy tylko on uprawniony jest do reprezentowania Spółki. Nic nie stało też na przeszkodzie, by wykonał on wezwanie do nadesłania zaświadczeń organów podatkowych mogących poświadczyć, iż Spółka nie złożyła zeznań i deklaracji w podatkach dochodowym oraz od towarów i usług, a także do dostarczenia wskazanych w wezwaniu wyciągów z rachunków bankowych lub dokumentów poświadczających ich zajęcie albo likwidację. Ostatecznie referendarz sądowy zauważył, że w niniejszej sprawie nie przedłożono również tych dokumentów, które odnoszą się bezpośrednio do własnej sytuacji majątkowej wspomnianego wspólnika reprezentującego Spółkę, mogących mieć znaczenie ze względu na treść art. 22 § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1577 ze zm.). Stosownie do tego przepisu każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. W sprzeciwie od powyższego postanowienia Spółka stwierdziła, że brak było podstaw do odmowy przyznania jej prawa pomocy i wniosła o jego uchylenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Jednocześnie zgodnie z §2 ww. przepisu wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że w myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmującym np. zwolnienie od opłat sądowych w części i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, może być przyznane osobie prawnej, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zauważyć w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Wskazać jednak przyjdzie, że przytoczony powyżej przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym wyżej przepisie. Jego brzmienie nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 p.p.s.a. pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy przyjmując, że nie nadesłała żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiałyby ocenę jej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Spółka nie wykazała, iż w jej przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Słusznie przyjął, że zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, ponieważ treść wniosku nie pozwalała na wolną od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji majątkowej Spółki. Tymczasem skarżąca Spółka nie nadesłała żadnego z dokumentów, o które została wezwana. Zdaniem Sądu należy stwierdzić, że wezwanie to było zasadne. Stosownie bowiem do treści art. 255 p.p.s.a., wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku wystosowuje się do wnioskującego wtedy, gdy jego oświadczenia okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości i rodzi po jego stronie obowiązek w postaci złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych. Wezwanie jest więc przewidzianym prawem instrumentem służącym ustaleniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Oznacza ono w istocie, że złożony przez stronę wniosek nie może niejako sam przez się stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy, i ma na celu zniesienie tego stanu rzeczy. W efekcie jego niewykonanie nie usuwa mankamentów wniosku, uniemożliwiając weryfikację zawartych w nim twierdzeń poprzez ich porównanie z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych. Ponadto wskazać należy, że z akt sprawy wynika, iż wspólnik reprezentujący Spółkę jest jednocześnie jej likwidatorem, z czym wiążą się określone prawa i obowiązki. Zgodnie bowiem z art. 81 § 1 K.s.h. do obowiązków likwidatora należy m. in. sporządzenie bilansów na dzień rozpoczęcia i zakończenia likwidacji, Jeśli zaś likwidacja trwa dłużej niż rok, sprawozdanie finansowe należy sporządzić na dzień kończący każdy rok obrotowy (art. 81 § 2 K.s.h.). Wynika z tego, że wspólnik-likwidator musi posiadać wiedzę na temat ksiąg rachunkowych Spółki, zatem nie można w niniejszej sprawie przyjąć, iż skarżąca nie jest w stanie przedłożyć stosownej dokumentacji źródłowej, jak to oświadczono w piśmie nadanym w dniu 7 sierpnia 2018 r. Zgodzić się trzeba z tym z referendarzem sądowym, że w niniejszej sprawie winna była zostać przedłożona dokumentacja księgowa i podatkowa dotycząca Spółki. W ocenie Sądu, wspólnik skarżącej Spółki nie może powoływać się na nieumiejętność wykonania zadań, w tym zorganizowania należytych relacji z osobą, z którą Spółkę tworzył. Ponosi on bowiem odpowiedzialność za prowadzenie spraw Spółki. Ponadto, jak słusznie podniósł referendarz sądowy, wspólnik skarżącej nie przedłożył także tych dokumentów, które odnoszą się bezpośrednio do jego własnej sytuacji majątkowej, mogących mieć znaczenie ze względu na treść art. 22 § 2 K.s.h. W rozpatrywanej sprawie brak jakichkolwiek dokumentów źródłowych uniemożliwia ustalenie sytuacji materialnej strony skarżącej. Niewykonanie wezwania referendarza sądowego nie pozwala więc uwzględnić wniosku, pozostawiając bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które postawiono w wezwaniu. Ujawniona wyżej bierna postawa strony skarżącej musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie orzeczeniu. W orzecznictwie przyjmuje się, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżąca Spółka nie udowodniła braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji