I SA/Gl 28/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Ryszard Mikosz (spr.) Sędziowie sędzia NSA Eugeniusz Christ sędzia WSA Krzysztof Winiarski po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wyłączenia sędziego p o s t a n a w i a wyłączyć Sędziego NSA Ewę Madej oraz Sędziego WSA Teresę Randak. Na rozprawie w dniu 5 marca 2009 r. skarżący złożył wniosek o wyłączenie Sędziów Ewy Madej i Teresy Randak na podstawie art. 18 i art. 20 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Uzasadniając wniosek, podkreślił, że Sędziowie ci brali udział w wydaniu wyroku z dnia 18 października 2005 r. (sygn. akt I SA/Gl 367/05) w sprawie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 1999 r. oraz że sprawa rozpoznawana na rozprawie dotyczy odmowy wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności właśnie tej decyzji, którą określono wspomniane zobowiązanie. Sędziowie objęci wnioskiem o wyłączenie w swoich oświadczeniach wyrazili pogląd, że nie zachodzi żadna z przesłanek wyłączenia sędziego określonych w art. 18 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przyznali jednak, że u skarżącego może wystąpić subiektywne, ale usprawiedliwione przekonanie o braku bezstronności sędziego, który orzekał już w sprawie zgodności z prawem decyzji podlegającej obecnie ocenie w związku z wnioskiem o stwierdzenie jej nieważności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Przystępując do rozpoznania wniosku, w pierwszej kolejności odnotować wypada, że w jego ramach powołano się m.in. na art. 18 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zawierający zamknięty katalog przyczyn wyłączenia sędziego z mocy samej ustawy. W konsekwencji należy rozważyć, czy okoliczność powołana przez skarżącego – tj. sytuacja, gdy skargę na decyzję odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego rozpoznać ma sędzia, który wcześniej orzekał w sprawie tejże decyzji określającej – może być zaliczona do powyższego katalogu. Potrzebę tę wzmacnia dodatkowo fakt, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 kwietnia 2005 r., sygn. akt OSK 1491/04 (LEX nr 166508) uznał, iż tego rodzaju stan faktyczny podlega hipotezie art. 18 § 1 pkt 6 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w myśl której sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator. Mianowicie zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego "przez określenie <> należy rozumieć także sytuację, gdy sędzia wcześniej brał udział w kontroli decyzji i wydaniu wyroku, a następnie bierze udział w wydaniu wyroku w sprawie z kolejnej skargi na akt w przedmiocie nadzwyczajnego postępowania administracyjnego, w którego następstwie zaskarżona i wcześniej poddana kontroli sądowej decyzja może zostać wzruszona". Sąd w składzie orzekającym nie podziela jednak przedstawionej wykładni. Nie znajduje ona bowiem jakiegokolwiek potwierdzenia w treści rozpatrywanego przepisu, w szczególności pozbawione podstaw jest utożsamienie przypadku, w którym sędzia orzekał w sprawie decyzji poddanej kontroli sądowoadministracyjnej, z udziałem w wydaniu tej decyzji, co mogło przecież nastąpić wyłącznie w trakcie postępowania administracyjnego toczącego się przed organem. Identyczne ocenił tę wykładnię art. 18 § 1 pkt 6 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 14 października 2008 r., sygn. akt SK 6/07 (OTK-A 2008, nr 8, poz. 137), konstatując, iż jest ona zbyt szeroka i "znacznie wykracza poza literalne brzmienie tego przepisu" (Trybunał zaznaczył zarazem, iż dostrzegł to również sam Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu, w którym dokonano tej wykładni). Dotychczasowe spostrzeżenia nie oznaczają jednak, że skarżący nie może skutecznie wnosić o wyłączenie sędziego w trybie art. 20 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który to przepis także zresztą przywołano we wniosku. Skądinąd Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 14 października 2008 r. też wyraził pogląd, że zgłoszenie takiego wniosku stanowiłoby najlepsze rozwiązanie ocenianej przezeń sytuacji procesowej. Stwierdził wszak, iż "zarówno kontrola decyzji wydanej w postępowaniu zwykłym, jak i nadzwyczajnym ma swoje źródło w tym samym stanie faktycznym. Nie tylko więc wymagają one oceny tych samych okoliczności i dowodów, ale niekiedy nawet ustosunkowania się przez skład orzekający do tych samych zarzutów (choć stawianych z myślą o osiągnięciu nieco innych celów)". Odnotować zatem trzeba, że zgodnie z § 1 przywołanego art. 20 wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu posiedzenia w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia". Z kolei stosownie do art. 19 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd wyłącza sędziego na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Zauważyć też wypada, że m. in. w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się istotny związek instytucji wyłączenia sędziego z prawem do sądu, określonym w art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483), postrzegając ją jako gwarancję tego prawa, zapewniającą realizację konstytucyjnej zasady dostępu obywatela do bezstronnego sądu (por. np. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02, OTK-A 2004, nr 7, poz. 67 i z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 53/04, OTK-A 2005, nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego jest więc "oczywista i sprowadza się do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (tak Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02 (OTK-A 2004, nr 7, poz. 67). Bezstronność ta – jak w powołanym już wyroku z dnia 14 października 2008 r. zaznaczył Trybunał Konstytucyjny, nawiązując do także wskazanego wyżej wyroku tego Trybunału z 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02 – ma przy tym również swój wymiar obiektywny, którego istotą jest "nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zawsze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bezstronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Reguły wyłączenia sędziego służą bowiem budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości (...) przez usuwanie choćby pozorów braku bezstronności". Zaufanie to może zaś zostać osiągnięte jedynie pod warunkiem uwzględnienia wniosku o wyłączenie sędziego w każdym takim przypadku, w którym strona miałaby choćby subiektywną, lecz uzasadnioną, wątpliwość co do bezstronności sędziego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1993 r., sygn. akt I CO 37/93, Lex nr 78451). Niewątpliwie bowiem "uczciwy, rzetelny proces to proces przed sądem, któremu nie można zarzucić braku bezstronności" (tak Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanym już wyroku z dnia 19 kwietnia 2005 r., sygn. akt OSK 1491/04). Podsumowując zatem, dyrektywy wynikające z przewidzianego w Konstytucji prawa do sądu są dochowane wówczas, gdy strona dochodząca swoich praw przed sądem ma poczucie, że występuje przed organem całkowicie bezstronnym i obiektywnym, czyli w żaden sposób nie uprzedzonym w stosunku do jej stanowiska, i to jej wewnętrzne przekonanie nie może być w najmniejszym stopniu zachwiane przez jakąkolwiek wątpliwość, nawet w rzeczywistości bezpodstawną, o ile oczywiście wątpliwość ta jest choćby nieznacznie usprawiedliwiona w świetle całokształtu okoliczności danego postępowania. Nie można przy tym tracić z pola widzenia, że w myśl art. 19 i 20 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wnioskujący o wyłączenie sędziego powinien jedynie uprawdopodobnić, a nie wykazać czy udowodnić, iż zachodzi uzasadniona wątpliwość co do bezstronności sędziego. Nie jest więc wymagane uzyskanie pewności co do przyczyn wyłączenia sędziego, lecz wystarcza tylko prawdopodobieństwo czy też niemożność jednoznacznego wykluczenia możliwości ich wystąpienia. Taki stan rzeczy ma miejsce w niniejszym postępowania, co zresztą zgodnie w swoich oświadczeniach przyznali sędziowie, których wyłączenia skarżący się domaga. Może on bowiem obawiać się, że sędziowie, którzy oddalili jego skargę na decyzję określającą wysokość zobowiązania podatkowego, uznając ją przecież tym samym za zgodną z prawem, podobnie ocenią decyzję odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności tejże decyzji wymiarowej. Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności, Sąd, działając na podstawie art. 19 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.