I SA/Gl 3/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. C. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 9 marca 2016 r. o odmowie przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia przybliżonej kwoty zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2009 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 9 marca 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Postanowienie to zapadło w następującym stanie faktycznym. Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł skarżący, reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach wniosku wskazał, że w chwili obecnej utrzymuje się z prac dorywczych. Miesięczny dochód z tego tytułu wynosi około 400 zł, dlatego znajduje się na utrzymaniu matki, z którą wspólnie mieszka. Jej źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne w kwocie 2.500 zł netto. Podał, że jest zobowiązany do świadczenia alimentacyjnego na rzecz córki w kwocie 1.000 zł, a z realizacji tego obowiązku wywiązuje się wyłącznie dzięki pomocy matki. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący nie posiada żadnych oszczędności. Z posiadanych nieruchomości wskazał na udział w mieszkaniu w 1/6 części położonego w J. przy ul. [...][...] o pow. 56 m2. Jego matka posiada udział w tym samym lokalu do wysokości 4/6 części. Skarżący zeznał, że dochód ww. gospodarstwa domowego stanowi łącznie 2.900 zł. Do stałych miesięcznych wydatków zaliczył: ratę kredytu (50 zł), alimenty (1.000 zł) oraz inne (200 zł). Pismem z dnia 2 lutego 2016 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Pouczył przy tym, że niezastosowanie do wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Dodatkowo zwrócił uwagę, że ilekroć w wezwaniu referendarza sądowego jest mowa o osobach zameldowanych/zamieszkałych ze skarżącym w gospodarstwie domowym, należy przez to rozumieć również osoby, które współkształtują jego sytuację finansową np. poprzez partycypację w ponoszeniu kosztów związanych z utrzymaniem nieruchomości. Wezwanie to pozostało bez odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 9 marca 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawca chcąc skorzystać z prawa pomocy powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Tymczasem skarżący nie nadesłał żadnego z dokumentów, o które został wezwany, co zdaniem referendarza sądowego uniemożliwia weryfikację jego oświadczeń, co więcej może wzmocnić wątpliwości co do ich wiarygodności, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę możliwości płatniczych skarżącego. Referendarz sądowy zaznaczył przy tym, że obszerne wezwanie zmierzało przede wszystkim do zbilansowania gospodarstwa domowego skarżącego, w tym poprzez udokumentowanie zdeklarowanych wcześniej dochodów oraz ujawnienie wszystkich ponoszonych w nim wydatków. Ponadto zmierzało do zweryfikowania oświadczenia skarżącego w zakresie deklarowanych składników majątku. Podniósł, że w druku PPF skarżący zeznał, że posiada udział w lokalu mieszkalnym w Z., tymczasem z "informacji o czynnościach majątkowych" wynika, że na mocy umowy małżeńskiej zawartej w dniu 26 lutego 2013 r. skarżący otrzymał dwa lokale mieszkalne (jeden w W., a drugi w Z., przy czym inny niż ten, który został wspomniany w druku PPF), udział w lokalu niemieszkalnym i środki pieniężne w kwocie 170.000,00 zł. Z tego samego dokumentu wynika, że do dnia 12 października 2013 r. w posiadaniu skarżącego pozostało mieszkanie w W.. Ponadto referendarz sądowy wskazał, że ww. środki pieniężne zostały darowane matce skarżącego. W tym kontekście referendarz sądowy, powołując się na art. 897 Kodeksu cywilnego wskazał, że matka skarżącego winna dostarczać mu środków, w tym także na partycypację w kosztach niniejszego postępowania. W konsekwencji referendarz sądowy uznał, że rozpoznawany wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż skarżący nie wykazał, że w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Od ww. postanowienia referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego, w terminie przewidzianym dla dokonania tej czynności, wniósł sprzeciw zarzucając mu naruszenie następujących przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi: art. 246 § 1 pkt 2 poprzez jego błędną wykładnię i niezastosowanie pomimo, iż w nn. sprawie zachodzą przesłanki udzielenia przez Sąd prawa pomocy; art. 255 poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowania, tj. wyznaczenie zbyt krótkiego terminu na uzupełnienie wniosku poprzez złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, pomimo iż w nn. sprawie termin ten był rażąco krótki na zebranie stosownych dokumentów, a następnie ich ocenę; art. 84 poprzez jego niezastosowanie, pomimo iż w nn. sprawie zachodziła okoliczność przedłużenia terminu na ustosunkowanie się do wezwania z dnia 2 lutego 2016 r.; a także naruszenie art. 45 Konstytucji RP poprzez jego obrazę i niezapewnienie skarżącemu prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy poprzez wyznaczenie rażąco krótkiego terminu na przygotowanie stosownych dokumentów i następnie ich oceny, co w konsekwencji pozbawiło skarżącego możności obrony. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącego wskazał, że ilość dokumentów, o które został wezwany skarżący oraz zobowiązanie do ich oceny i następnie ustosunkowania się do całości sprawy nie mogło nastąpić w terminie 7 dni, a powyższy termin należy uznać za absurdalny jeżeli uwzględni się sam fakt, iż skarżący nie jest w posiadaniu orzeczenia nakładającego na niego obowiązek alimentacyjny, a uzyskanie takiego odpisu nie jest możliwe w tak krótkim czasie. Zauważył, że podobnie ma się z możliwością uzyskania aktu notarialnego zbycia lokalu w W.. Powołał się przy tym na pogląd wyrażony w doktrynie, zgodnie z którym sąd nie ma możliwości zwrócenia się z urzędu o przedstawienie dodatkowych dokumentów do innych instytucji i organów. W dalszej części uzasadnienia pełnomocnik zacytował treść art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zaznaczając przy tym, że wskazany w nim termin ma charakter sądowy, co pozwala na jego skrócenie lub przedłużenie z urzędu. Podniósł, że w nn. sprawie termin ten był rażąco krótki i niemożliwym było aby skarżący mógł w ogóle zgromadzić choćby część wymaganych dokumentów, nie mówiąc już o kwestii ich oceny i w ostateczności wyłożenia swojego stanowiska Sądowi. Ponadto wskazał, iż wezwanie o którym mowa w art. 255 ww. ustawy ma charakter fakultatywny i nic nie stoi na przeszkodzie, aby przyznanie pomocy prawnej nastąpiło na podstawie oświadczenia złożonego we wniosku. Zdaniem pełnomocnika skarżącego kwota 400 zł jest opłatą na tyle niewielką dla Sądu, iż samo oświadczenie złożone we wniosku winno być podstawą do zwolnienia od jej uiszczenia, a z uwagi na obecną sytuację majątkową skarżącego przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego było wręcz zbyteczne. Ponadto w ocenie autora sprzeciwu naruszono konstytucyjną zasadę prawa do sądu, co nastąpiło w szczególności przez wyznaczenie okresu, w którym niemożliwa była realizacja obowiązku nałożonego przez Sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej "ppsa", w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisyo zażaleniu. Zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-262 ppsa instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W dalszej kolejności wskazać trzeba, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym, np. zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części, następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. Ponadto wskazać należy, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 ppsa). Jeżeli natomiast oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Przytoczone więc przez stronę okoliczności we wniosku, jak i przedstawione dokumenty, powinny spowodować osiągnięcie stanu pewności co do tego, iż nie ma ona dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania. W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Wystosowanie wezwania ma zaś na celu weryfikację informacji zawartych we wniosku poprzez ich konfrontację ze stosowną dokumentacją i w efekcie poczynienie ustaleń, które byłyby wolne od jakichkolwiek wątpliwości. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przyjmując, że nie przedstawił wyczerpujących oświadczeń oraz nie przedłożył dokumentów, które pozwoliłyby ocenić jego sytuację majątkową. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie przyjął, że zachodziły podstawy do wystosowania wezwania o nadesłanie dokumentów źródłowych, ponieważ treść wniosku nie pozwalała na wolna od wątpliwości ocenę najogólniej rozumianej sytuacji materialnej skarżącego. Mimo wezwania, wydanego na podstawie art. 255 ppsa pełnomocnik skarżącego nie nadesłał żadnego z żądanych dokumentów. W tych ramach odnotować przyjdzie, że nie nadesłano przede wszystkim dokumentacji dotyczącej rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego oraz inne osoby zamieszkałe w gospodarstwie domowym. Ponadto nie udokumentowano wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, okoliczności świadczenia alimentacyjnego, umownych ustrojów majątkowych w małżeństwie skarżącego, a także zbycia lokalu mieszkalnego położonego w Warszawie. W świetle powyższego referendarz sądowy słusznie przyjął, że brak żądanych dokumentów uniemożliwia weryfikację oświadczeń skarżącego i tym samym nie została wykazana przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Znamienne przy tym jest, że także na obecnym etapie postępowania pełnomocnik skarżącego nie przedstawia dokumentów, które przemawiałyby za uznaniem twierdzeń skarżącego. Odnosząc się przy tym do argumentacji pełnomocnika skarżącego przedstawionej w sprzeciwie, a dotyczącej zbyt krótkiego terminu do przedłożenia dodatkowych dokumentów zauważyć należy, że pełnomocnik skarżącego nie wnosił o jego przedłużenie. Jednocześnie nawiązując do zacytowanego w sprzeciwie poglądu wyrażonego w doktrynie, wskazać należy, że rzeczywiście Sąd nie ma możliwości zwrócenia się z urzędu o przedstawienie dodatkowych dokumentów do innych instytucji i organów. Sąd sam nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego w celu precyzyjnego ustalenia sytuacji bytowej zainteresowanego. To na wnioskodawcy bowiem ciąży obowiązek przedstawienia dokładnych informacji na temat swojego stanu rodzinnego, majątku i dochodów. W jego interesie jest pełne wyjaśnienie sytuacji materialnej oraz możliwości płatniczych. Nie ma także racji pełnomocnik skarżącego twierdząc, że z uwagi na sytuację majątkową skarżącego przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego było wręcz zbyteczne i samo oświadczenie złożone we wniosku winno być podstawą do zwolnienia od uiszczenia wpisu. W tym kontekście Sąd zauważa, że niewykonanie wezwania uniemożliwiło weryfikację twierdzeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości oceną sytuacji materialnej skarżącego i jego możliwości płatniczych. Wnioski referendarza sądowego w tym zakresie uznać zatem należy za prawidłowe. Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnosząc sprzeciw pełnomocnik skarżącego nie przedstawił dokumentacji, o którą został wezwany, co nie pozwoliło na zbadanie sytuacji finansowej skarżącego. W orzecznictwie przyjmuje się zaś, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05; dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl.).