I SA/Gl 427/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie określenia nadpłaty z tytułu łącznego zobowiązania pieniężnego w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, A. K. zwróciła się do Sądu z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Wniosek ów zawarty został na urzędowym formularzu z dnia 18 kwietnia 2016 r. W jego motywach skarżąca oświadczyła, że rocznie wydatki z tytułu utrzymania nieruchomości, w której mieszka stanowią kwotę 5.051,31 zł, co w skali miesiąca czyni 421 zł. Z tych względów – zdaniem skarżącej – poniesienie wpisu sądowego od skargi poważnie nadszarpnie jej budżet. Z treści oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca mieszka sama. Posiada dom o pow. 92,67 m2 o wartości około 250.000,00 zł oraz garaż o pow. 32,06 m2. Do wskazanych wyżej wydatków rocznych skarżąca zaliczyła: podatek (1.094,51 zł), zakup węgla (1200 zł), lekarstwa (600 zł), opłaty z tytułu: wywozu odpadów komunalnych (376,80 zł), zużycia energii elektrycznej (780 zł), gazu (600 zł) oraz wody wraz z odprowadzeniem ścieków (400 zł). Do formularza dołączono m.in. zestawienie należności z tytułu zużycia energii elektrycznej za okres od maja 2015 r. do marca 2016 r. (łącznie 1.556,18 zł, w skali miesiąca 141,47 zł); nakaz płatniczy łącznego zobowiązania pieniężnego na 2016 r. w kwocie 1.052,00 zł (w skali miesiąca 87,67 zł); faktury dokumentujące należności z tytułu zużycia wody i odprowadzenia ścieków za okres od 9 czerwca 2015 r. do 8 marca 2016 r. na kwotę 604,44 zł (miesięcznie 67,16 zł); kopie dokumentów wywozowych potwierdzających wywóz z A w K. Oddziału KWK [...] 2 ton węgla, w których odbiorcami opału były osoby trzecie, niebędące stroną tego postępowania. Na dokumentach tych jedynie odręcznie dokonano adnotacji "odbiorca A. K.". Skarżąca odnotowała nadto, że każdego miesiąca dokonuje zakupu butki z gazem za kwotę 50 zł. Na tę okoliczność, podobnie jak na zakup lekarstw na kwotę 600 zł rocznie, skarżąca nie posiada żadnych dokumentów. W dalszej kolejności referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dodatkowych wyjaśnień i nadesłanie dokumentów źródłowych (patrz pismo z dnia 22 kwietnia 2016 r.), w szczególności przez: 1) nadesłanie aktualnego zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane w nieruchomości będącej jej adresem zamieszkania; dodatkowo należało przybliżyć relacje łączące te osoby oraz wskazać w jaki sposób osoby te ewentualnie kształtują sytuację materialną i finansową skarżącej np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania nieruchomości; w tych ramach należało złożyć także wyjaśnienia odnośnie A. K., który na podatkowym nakazie płatniczym figuruje jako współwłaściciel tej nieruchomości; 2) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów wydatków z tytułu gospodarowania odpadami oraz wywozu śmieci; dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę należności z tytułu wszystkich mediów, w tym także tych, które po części wykazano przy druku PPF np. za pomocą potwierdzenia przelewu, wpłat gotówkowych, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; w tych ramach należało nadto wskazać kto ewentualnie partycypuje w ponoszeniu rzeczonych opłat; 3) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą i osoby zameldowane /zamieszkałe w jej gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; 4) wykazanie aktualnej wysokości dochodów skarżącej z tytułu świadczenia rentowego/emerytalnego (np. za pomocą potwierdzenia wypłaty [...] za kwiecień 2016 r.); 5) udokumentowanie dochodów osób zameldowanych/zamieszkałych w gospodarstwie domowym skarżącej; w tych ramach należało przedłożyć zaświadczenia o wysokości wszelkich dochodów w okresie ostatnich czterech miesięcy; zaświadczenia zakładów pracy winny zawierać informację o sposobie wypłaty wynagrodzenia w kwocie netto (wypłata gotówką, przelew bankowy, inne); ewentualne dochody z działalności gospodarczej należało udokumentować za pomocą kopii dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy firmy, w tym np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), ewidencji przychodów, zestawienia sprzedaży, deklaracji VAT, raportów kasowych, itp; w tych ramach należy nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; 6) nadesłanie odpisów zeznań podatkowych za 2015 r. (jeśli zostały sporządzone; w tych ramach można było ewentualnie nadesłać roczne obliczenia lub informacje podatkowe za 2015 r.); ten punkt wezwania dotyczy również osób zameldowanych/zamieszkałych w gospodarstwie domowym skarżącej; 7) udokumentowanie wydatków ponoszonych na rehabilitację i lekarstwa. W przybliżonym wyżej wezwaniu pouczono skarżącą, że niezastosowanie się do jego treści w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., nr 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Skarżącą pouczono nadto, że ilekroć w wezwaniu mowa jest o osobach zameldowanych/zamieszkałych w jej gospodarstwie domowym, należało przez to rozumieć wszystkie te osoby, które współkształtują jej sytuację materialną, np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania wspólnego miejsca zamieszkania. W piśmie procesowym z dnia 2 maja 2016 r. skarżąca oświadczyła, że A. i Z. K. to jej synowie. Podniosła przy tym, że osoby zameldowane w nieruchomości, w której mieszka, nie pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, a tylko mieszkają "jako lokatorzy". Z tych względów dochody tych osób są – w ocenie skarżącej – zbędne. Wskazała jednak, że osoby te pokrywają częściowo koszty mediów i opału. Skarżąca oświadczyła, że dopóki nie przekaże majątku swoim synom to wszelkie pozostałe koszty, w tym sądowe, będzie ponosić wyłącznie ona. Przy cytowanym wyżej piśmie skarżąca nadesłała plik dokumentów, w tym zaświadczenie o zameldowaniu w nieruchomości, w której mieszka. Wynika z niego, że jest w niej (razem ze skarżącą) zameldowanych siedem osób, z czego pięć to osoby pełnoletnie. Dodatkowo nadesłano wydruki z rachunku bankowego A. K. dokumentujące pojedyncze transakcje obciążeniowe z tytułu należności za gospodarowanie odpadami. Należności z tytułu łącznego zobowiązania pieniężnego udokumentowano za pomocą kopii potwierdzeń wpłat gotówkowych. Z nadesłanej kopii zeznania PIT-37 wynika, że A.K. uzyskał w 2015 r. dochód brutto w kwocie 80.890,75 zł. Z rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy wynika, że dochód brutto skarżącej wyniósł w 2015 r. 18.694,56 zł. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Intencją skarżącej jest w tej sprawie uzyskanie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata (vide pkt 4 druku PPF). Rozstrzygnięcie wniosku sprowadza się więc do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.. Stosownie bowiem do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Trzeba jeszcze w tym miejscu podkreślić, że stosownie do art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 5 grudnia 2013 r., II FZ 1102/13; z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10; z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10; publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Oceniając zasadność przyznania wnioskującej prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, należy odnieść jej sytuację majątkową do wysokości kosztów, które jest ona zobowiązana ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Odnosząc te uwagi do niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała, iż w jej sytuacji powyższa przesłanka przyznania prawa pomocy została spełniona. Stanowi to przede wszystkim konsekwencję tego, że nie wszystkie okoliczności, które skarżąca deklarowała w druku PPF znalazły potwierdzenie w przedłożonym przez nią materiale źródłowym. W pierwszej kolejności należy w tym miejscu zdefiniować frazę "wspólne gospodarstwo domowe", której użyto w rubryce nr 6 druku PPF. Niestety ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jak i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm.) nie definiują tego pojęcia. Jednakowoż w literaturze przedmiotu przyjmuje się, że pod pojęciem "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" rozumie się stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu, które związane jest z koncentracją ich interesów życiowych, przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (tak Ł. Strzępek [w:] Pisma stron w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, orzecznictwo, wzory /pod. red. R. Mikosza/, Warszawa 2008 r., s. 154). To oznacza, że "wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego" należy rozumieć szeroko – jako wspólne zamieszkiwanie, jak i ponoszenie wspólnych wydatków. Przez wspólne zamieszkiwanie rozumie się mieszkanie w tym samym lokalu mieszkalnym bądź w tym samym budynku, natomiast przez wspólne gospodarowanie rozumie się ponoszenie wspólnych wydatków na zaspokajanie potrzeb osób zamieszkujących w tym samym lokalu lub budynku. Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1996 r., sygn. akt II URN 56/95 (OSNP 1996 r., nr 16, poz. 240) wynika bowiem, że "cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna, ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują". Przenosząc na grunt tej sprawy przedstawione wyżej stanowisko doktryny i judykatury należy przyjąć, że wbrew twierdzeniom skarżącej, nie prowadzi samotnie gospodarstwa domowego. Na podstawie przedstawionych dokumentów nie sposób zanegować, że w gospodarstwie tym przebywa jeszcze sześć osób, w tym pięć pełnoletnich. Taki stan rzeczy oznacza, ze najpóźniej w reakcji na wezwanie z dnia 22 kwietnia 2016 r. skarżąca winna przedstawić sytuację dochodową pozostałych, wszystkich domowników. Uczyniła to jednak selektywnie, wszak ujawniła wyłącznie zeznanie podatkowe za 2015 r. jednego z synów, które nie może zobrazować aktualnej wysokości jego dochodów. W dalszym ciągu nie ujawniono dochodów synowej skarżącej, ani żadnego z jej pełnoletnich wnuków. Nie przedstawiono też wyciągów z rachunków bankowych. Z kolei wydruki z rachunku A. K. ujawniają jedynie pojedyncze transakcje. Z kolei analiza pozostałych dokumentów źródłowych pozwoliła podważyć twierdzenie skarżącej, że jej stałe miesięczne wydatki z tytułu utrzymania gospodarstwa domowego stanowią kwotę 421 zł. Po pierwsze dlatego, że znaczną część deklarowanych przez nią wydatków winna być pokrywana przez pozostałych współwłaścicieli (i zarazem użytkowników) nieruchomości. Po wtóre, nie wszystkie deklarowane przez skarżącą wydatki można przypisać jej gospodarstwu domowemu. Gros z nich nie zostało wszak udokumentowane, tj. zakup butki gazowej i lekarstw, a inne nie identyfikują się z tym gospodarstwem, np. dokumenty przewozowe zakupionego węgla wystawione na zupełnie inne osoby, a zawierające jedynie odręczną adnotację o tym, że odbiorcą węgla jest skarżąca. Jedynie na marginesie wypada w tym miejscu wyjaśnić, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w części dotyczącej ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, kluczowe znaczenie ma etap postępowania sądowego, w którym taki wniosek został zgłoszony. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2005 r. (sygn. akt II OZ 818/05,.) wyrażono pogląd, że na wstępnym etapie postępowania sądowego brak jest podstaw, ażeby ustanowić na rzecz skarżącego adwokata, mając na względzie także fakt, że sąd I instancji nie jest związany granicami skargi i jest zobligowany do badania zgodności z prawem zaskarżonego aktu lub bezczynności z urzędu, co może powodować uwzględnienie skargi nawet przy jej wadliwym sformułowaniu oraz znikomej aktywności strony skarżącej w procesie przed sądem administracyjnym. Nadto w myśl art. 6 P.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Pogląd ten utrzymywany jest również w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (przykładowo można wskazać na postanowienia z dnia 17 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 970/12 i z dnia 29 listopada 2012 r.; oba dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej www.nsa.gov.pl). Także na marginesie należy odnotować, że niezrozumiałe są wywody A. K. wyrażające jej zdziwienie z tego, że to właśnie ona stanowi stronę skarżącą w tej sprawie (patrz pismo z dnia 2 maja 2016 r.). Wypada przypomnieć, że w innym swoim piśmie, tj. z dnia 16 marca 2016 r. wyraźnie oświadczyła aby jej pismo z dnia 1 lutego 2016 r. zostało potraktowane jako skarga "do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach jako odwołanie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...]." W wyniku wszystkich podniesionych wyżej okoliczności postanowiono jak w sentencji na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a.