I SA/Gl 45/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Randak, , , po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi D. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata postanawia: 1. umorzyć postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, 2. odmówić ustanowienia adwokata; W skardze z dnia 30 grudnia 2010 r. D. K. zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Mając na uwadze to, iż wniosek ów nie zachował formy kwalifikowanej, skarżący został wezwany do wypełnienia urzędowego formularza wniosku na druku PPF. Skarżący w terminie nadesłał wypełniony urzędowy formularz wniosku, w którym wystąpił o zwolnienie od kosztów sądowych i o ustanowienie adwokata. Uzasadniając wniosek stwierdził, że jego zaległości finansowe wobec ZUS-u powstały w czasie silnego ataku choroby afektywnej, trwający ok. 3-4 lat. Wskazał, że w tym stanie nie mógł myśleć rozsądnie, a prowadzona przez niego działalność przyniosła mnóstwo strat. Podkreślił, że spłacanie powyższych zaległości spowoduje, że nie będzie w stanie zaspokoić potrzeb swoich i swojej rodziny. Podniósł, że nie jest w stanie "związać końca z końcem", a jego choroba jest nieuleczalna. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną i dwójką dzieci. Skarżący we wniosku oświadczył, że nie posiada żadnego majątku, a jedynie jego żona posiada oszczędności w kwocie około [...]zł – [...]zł. Nadto zeznał, że jego żona jest razem z teściem współwłaścicielką samochodu osobowego marki [...] o wartości około [...]zł. Dochody rodziny skarżącego kształtują się w następujący sposób: wnioskodawca osiąga dochód w wysokości [...]zł, jego żona od [...]zł do [...]zł "w zależności od nadgodzin", natomiast syn strony, zatrudniony na ¼ etatu otrzymuje wynagrodzenie miesięczne w granicach [...]zł do [...]zł (w zależności od liczby przepracowanych przez niego godzin). Pismem z dnia 7 marca 2011 r. referendarz sądowy wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia w terminie 7 dni danych, na które powołała się we wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez wykazanie swojego aktualnego stanu majątkowego. Wnioskodawca w wyznaczonym terminie nie nadesłał żadnych dokumentów, o które był wzywany, w konsekwencji czego postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2011 r. doręczonym skarżącemu w dniu 12 kwietnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił mu przyznania prawa pomocy. W piśmie z dnia 22 kwietnia 2011 r. nadanym w urzędzie pocztowym w dniu 26 kwietnia 2011 r.) skarżący wniósł o usprawiedliwienie braku odpowiedzi w terminie na wezwanie z dnia 7 marca 2011 r. o uzupełnienie danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazał, że powyższe spowodowane było znacznie pogarszającym się w ostatnim czasie stanem jego zdrowia psychicznego. Podkreślił, że wpływ na to ma wiele czynników, w tym m. in. problemy finansowe związane z długami w ZUS-ie. Podniósł następnie, że nie może liczyć na pomoc rodziny w "załatwianiu dokumentów", a z obawy o utratę pracy, która jak podkreślił zawarta została na czas określony do dnia 1 lipca 2011 r., nie mógł wziąć wolnego, aby uzyskać wymagane dokumenty. Wskazał również, że zastanawia się nad ubieganiem się o rentę zdrowotną, do czego wielokrotnie przekonywał go lekarz psychiatra. Do powyższego pisma wnioskodawca załączył zaświadczenie o swoich aktualnych dochodach oraz kserokopię zeznania podatkowego za 2010 r. z którego wynika, że w 2010 r. uzyskał dochód w wysokości [...]zł. W końcowej części pisma skarżący wniósł o przedłużenie terminu na złożenie innych dokumentów, wyrażając nadzieję, iż w najbliższym czasie stan jego zdrowia ulegnie znacznej poprawie i będzie bardziej operatywny. Następnie na podstawie zarządzenia Zastępcy Przewodniczącego Wydziału z dnia 11 maja 2011 r. wezwano skarżącego do sprecyzowania czy jego pismo z dnia 22 kwietnia 2011 r. traktować jako sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 6 kwietnia 2011 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego złożenia pod rygorem pozostawienia w aktach sprawy jako pisma procesowego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący oświadczył, że jego pismo z dnia 22 kwietnia 2011 r. stanowi sprzeciw na postanowienie z dnia 6 kwietnia 2011 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego złożenia. Postanowieniem z dnia 6 października 2011 r. przywrócono skarżącemu termin do wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 kwietnia 2011 r. W dalszej kolejności na podstawie zarządzenia sędziego sprawozdawcy z dnia 20 grudnia 2011 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia i uprawdopodobnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, w szczególności poprzez: 1) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych ze stosunku pracy przez skarżącego, jego małżonkę oraz syna (wskazano, że w tym celu należy nadesłać odpisy umów o pracę ww. osób oraz zaświadczenia pracodawców o wysokości wynagrodzenia wypłaconego tym osobom w ostatnim miesiącu, wskazującego też formę tej zapłaty); 2) nadesłanie odpisów lub kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych złożonych przez skarżącego i jego małżonkę (lub ich wspólnego zeznania podatkowego) oraz przez ich syna za rok 2011, a jeżeli nie zostało jeszcze złożone, to odpowiednio za rok 2010; 3) przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont (wskazano przy tym, że w przypadku gdyby rachunki te były zajęte to należy przedstawić stosowne zaświadczenia wystawione przez banki, potwierdzające ten fakt oraz informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty); 4) udokumentowanie faktu, że córka skarżącego nie osiąga żadnego dochodu (podkreślono, że w tym celu należy przedstawić zaświadczenia wydane przez właściwy urząd skarbowy potwierdzające fakt nie osiągania dochodu w 2010 r., a także okoliczność, że za córkę skarżącego nie były odprowadzane zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych za 2011 r.; 5) przedłożenie aktualnego zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego; 6) podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (wskazano, że wydatki ponoszone z tytułu czynszu, opłat za tzw. media oraz na zakup leków powinny zostać udokumentowane stosownymi dowodami wpłaty, fakturami VAT, paragonami). Przesyłka zawierająca powyższe wezwanie została doręczona skarżącemu w dniu 27 grudnia 2011 r., co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru, znajdującego się w aktach sprawy. Do dnia dzisiejszego wnioskodawca nie nadesłał żadnych dokumentów, o które był wezwany cytowanym wyżej pismem. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na wstępie należy wskazać, że stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a. strona może ubiegać się o przyznanie prawa pomocy tak w zakresie całkowitym jak i częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Przysługuje ono osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego z urzędu. Przyznaje się je takim osobom, które wykażą, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Odnosząc przywołaną wyżej regulację prawną do realiów rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowy, ponieważ stosownie do art. 239 pkt 1 lit. "e" ustawy p.p.s.a. strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma w ogóle obowiązku uiszczania kosztów sądowych, tj. opłat sądowych czy wydatków. W tej kategorii spraw obowiązuje bowiem z mocy samego prawa ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych. Dlatego też działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ustawy p.p.s.a. tut. Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji postanowienia. Rozpoznania wymaga zaś żądanie skarżącego dotyczące ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Wskazać zatem należy, że zgodnie z cytowanym już wyżej art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym – obejmującym między innymi ustanowienie adwokata (art. 245 § 3 cyt. ustawy) – następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przywołanego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika jednoznacznie, że o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy użyte w nim słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których wnioskodawca zamierza wywieść skutki prawne leży po jego stronie, a nie rozpoznającego wniosek. Jest zatem jednoznaczne, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest zatem możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji rodzinnej i finansowej strony skarżącej, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na opłacanie pełnomocnika czy też nie. Obowiązkiem strony jest więc wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest bowiem podstaw prawnych do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie jego żądania. Sąd nie jest więc zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w przypadku, gdy przedstawione przez skarżącego okoliczności uniemożliwiają pełną ocenę jego możliwości finansowych, albo gdy te nie są do końca jasne. Przechodząc do oceny złożonego wniosku stwierdzić należy, że analiza materiału dowodowego wskazuje, że wnioskodawca nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów, które potwierdziłyby zasadność tego wniosku oraz pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego możliwości płatniczych. Skarżący, wezwany do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązał się należycie z nałożonego na niego zobowiązania, co sprawia, że jego oświadczenia są niepełne, a to – z kolei – uniemożliwia przyjęcie, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Przedłożona bowiem dokumentacja źródłowa nie zawierała m. in. dokumentów dotyczących małżonki i dzieci skarżącego. Z oświadczenia skarżącego zawartego na urzędowym formularzu PPF wynika zaś, że pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną i dwójką dzieci. Jeżeli natomiast wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami to właśnie łączne wydatki i dochody tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, w oparciu o który Sąd dokonuje oceny, czy wnioskodawca może we własnym zakresie ponieść koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Tymczasem skarżący, wbrew wyraźnemu wezwaniu zarówno referendarza sądowego jak i sędziego sprawozdawcy, nie nadesłał żądanych dokumentów, które mogłyby obrazować jego sytuację finansową oraz potwierdzać złożone przezeń w tym zakresie oświadczenia. Ujawniona wyżej bierna postawa skarżącego musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie orzeczeniu. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym uniemożliwia przyznanie jej rzeczonego dobrodziejstwa procesowego w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). W konsekwencji na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w pkt 2 sentencji postanowienia.