I SA/Gl 495/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Pindel (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu H. R. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 listopada 2017 r. w sprawie ze skargi H. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 30 listopada 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu ustanowienia radcy prawnego i umorzył postępowanie w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że tuż przed terminem rozprawy skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, którą w istocie utrzymuje z dochodu z działalności gospodarczej, wynoszącego 1.500 zł. Podał jednak, że żona otrzymuje emeryturę w kwocie 1.190 zł. Łączne koszty utrzymania rodziny określił na 2.600 zł. We wniosku nie wskazano żadnego majątku poza mieszkaniem komunalnym i kilkunastoletnim samochodem. Pismem z dnia 30 października 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie: dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, w szczególności kopii ostatniej decyzji o waloryzacji emerytury jego żony oraz potwierdzenia wypłaty tego świadczenia za ostatni miesiąc, a nadto zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy lub kopii decyzji, którymi te świadczenia przyznano albo zwaloryzowano, kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych, także tych dotyczących ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych, złożonych przez lub w imieniu skarżącego oraz innych osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym za rok 2016, wyciągów z wszelkich rachunków bankowych oraz prowadzonych przez spółdzielcze kasy oszczędności, posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat, dokumentów obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego oraz stan jego przedsiębiorstwa, w szczególności odpisów: raportów kasowych za ostatnie trzy miesiące oraz deklaracji na podatek od towarów i usług i podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie sześć miesięcy (w pełnej wersji) lub innych dokumentów księgowych za ten okres, a nadto kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W odpowiedzi wnioskodawca w piśmie z dnia 17 listopada 2017 r. oświadczył w szczególności, że jego dochody kształtują się faktycznie w przedziale od 1.500 do 1.800 zł netto. Zwrócił uwagę na zwiększone wydatki związane z wiekiem jego samochodu oraz rozmiarami zajmowanego mieszkania, opalanego węglem. Zastrzegł, iż nie posiada rachunku bankowego. Do ww. pisma załączył: potwierdzenie wypłaty emerytury jego żony oraz kopie: korekty deklaracji o wysokości składki na ubezpieczenie zdrowotne zapłaconej i odliczonej od karty podatkowej w poszczególnych miesiącach roku podatkowego 2016 r., wydruków raportów z kasy fiskalnej skarżącego za miesiące od sierpnia do października bieżącego roku (wykazano w nich łączne należności w wysokości kolejno: 5.460,20 zł, 2.276,40 zł i 4.229,40 zł), dokumentów obrazujących koszty utrzymania (w ich świetle koszty te są regulowane na bieżąco, m.in. w ubiegłym miesiącu opłacono należność za energię elektryczną w wysokości 1.064 zł) oraz dowodu rejestracyjnego samochodu skarżącego. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy cytując treść art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej "ppsa" stwierdził, że skarżący korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Z tych względów referendarz sądowy uznał, że rozpoznanie wniosku w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych jest zbędne, a postępowanie z tego wniosku podlega umorzeniu na podstawie art. 249a ppsa, dlatego orzekł jak w pkt 2 sentencji postanowienia. Przystępując dalej do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej ustanowienia radcy prawnego referendarz sądowy zacytował treść art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ppsa wskazując jednocześnie, że strona wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna udowodnić istnienie tego faktu, przedstawiając dokumentację źródłową, a minimum staranności, jaką powinna ona przejawić, polega na dokładnym wykonaniu wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. Tymczasem, jak zaznaczył referendarz sądowy, skarżący wbrew wezwaniu przedłożył materiały, które nie pozwalają na całościowe i wolne od wątpliwości ustalenia na temat dochodów jego gospodarstwa domowego, w szczególności tych uzyskiwanych przez niego z działalności gospodarczej. Te ostatnie zaś zostały w ocenie referendarza sądowego zaniżone we wniosku, skoro w piśmie z dnia 17 listopada 2017 r. przyznał on, że we wniosku podał ich wartość minimalną, która i tak jest sporo niższa niż kwoty wynikające z nadesłanych kopii wydruków z kasy fiskalnej. Wydruki te są zaś jedynym dowodem w rozpatrywanej materii bowiem zamiast zeznania podatkowego dostarczono załącznik do niego wskazujący tylko wysokość odliczonych składek na ubezpieczenie zdrowotne, a więc koszt, nie przychód czy dochód. Jednocześnie referendarz sądowy zauważył, że nie wykonano również wezwania w części odnoszącej się do zeznania podatkowego żony wnioskującego. W efekcie zdaniem referendarza sądowego pominięto dokumenty, które powinny wykazywać wszystkie źródła i wysokość dochodów podlegających opodatkowaniu na zasadach ogólnych i w formach ryczałtowych. W ocenie referendarza sądowego przedstawiona dokumentacja jest niewystraczająca i nie pozwala stwierdzić w sposób pewny, czy poniesienie kosztów postępowania będzie się wiązało z uszczerbkiem utrzymania koniecznego. Nie udowodniono ani nawet nie uprawdopodobniono, by ryzyko tego rodzaju uszczerbku obecnie zachodziło – w świetle przedstawionych rachunków wszystkie koszty utrzymania opłacane są bez zaległości, w tym tak wysokie, jak należność za energię elektryczną uiszczona w ubiegłym miesiącu. Końcowo podniósł, że nie można także tracić z pola widzenia, iż powyższe rozstrzygnięcie nie pozbawia skarżącego możliwości złożenia wniosku o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika na dalszym etapie postępowania, w szczególności w przypadku, gdyby udział takiego pełnomocnika okazał się konieczny. Wskazując na treść art. 175 § 1 oraz art. 194 § 4 ppsa podniósł, że staje się on niezbędny dopiero w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej lub zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Ponadto referendarz sądowy cytując treść art. 6 oraz art. 134 § 1 ppsa uznał, że rozpoznawany wniosek doprowadził w praktyce do zbędnego przedłużenia postępowania. Pismem z dnia 15 grudnia 2017 r. skarżący wniósł sprzeciw od pkt 1 ww. postanowienia referendarz sądowego. W uzasadnieniu wskazał na zawarty w postanowieniu błąd, który jego zdaniem mógł rzutować na zapadłe w pkt 2 orzeczenie, podnosząc, że wskazane przez niego kwoty 5.460,20 zł, 2.276,40 zł i 4.229,40 zł to nie "łączne należności", jak mylnie podaje referendarz sądowy, lecz wydruki z kasy fiskalnej – przychody uzyskane w okresie od sierpnia do października 2017 r. Z tych zaś przychodów ponosi wydatki na prowadzenie działalności gospodarczej oraz utrzymanie rodziny. Jednocześnie podkreślił, że wykazał w całości zarówno własne dochody (obliczone zgodnie z obowiązującym w Polsce systemem prawno-podatkowym na podstawie karty podatkowej), jak również dochody swojej żony pochodzące z emerytury. Zaznaczył przy tym, że żona emeryturę pobiera od niedawna, dlatego nie opłacali wcześniej czynszu mieszkaniowego i zapadł wyrok eksmisyjny jego rodziny i tylko dzięki bezpłatnej pomocy "Kancelarii rudzkiej" uratowali mieszkanie komunalne. Podniósł, że po potrąceniu od dochodu kosztów działalności gospodarczej uzyskuje zarobek w maksymalnej wysokości 1.800 zł na miesiąc i dochód ten nie pozwala na utrzymanie rodziny. Biorąc powyższe pod uwagę wskazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów pełnomocnika z wyboru, bowiem nie zaspokoiłby potrzeb egzystencjalnych swojej rodziny. Jednocześnie wskazał, że kancelaria, która dotychczas go wspomagała nie jest kancelarią prawną, lecz doradztwa gospodarczego i nie może reprezentować go przed sądem. Końcowo podniósł, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie miało służyć przedłużeniu postępowania, lecz staranie o należnego mu pełnomocnika z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu ustanowienia radcy prawnego przyjmując, że skarżący nie przedstawił w sposób wyczerpujący całokształtu swojej sytuacji majątkowej i umorzył postępowanie w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie wskazując, że skarżący jest zwolniony od kosztów sądowych z mocy ustawy. W ocenie Sądu, referendarz sądowy słusznie przyjął, że dla oceny zasadności wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych decydujące znaczenie ma art. 239 pkt 1 lit. e) ppsa, zgodnie z którym nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc także w sprawie niniejszej, albowiem dotyczy ona odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek w części finansowanej przez płatnika. Postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych jest zatem bezprzedmiotowe i jako takie podlega umorzeniu, o czym prawidłowo orzekł referendarz sądowy w pkt 2 sentencji postanowienia z dnia 30 listopada 2017 r. W tym stanie rzeczy – jak zasadnie przyjął referendarz sądowy – merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadziło się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia pełnomocnika. Stosownie więc do treści art. 245 § 3, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w tym zakresie, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego przyjmując, że nie udokumentował on okoliczności, które mogłyby przemawiać za uwzględnieniem tego wniosku. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie przyjął, że skarżący nie wykonał wezwania do nadesłania dokumentów, które pozwoliłyby wykazać wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów, m.in. zeznania podatkowego za 2016 r. Zaznaczyć przy tym należy, że wezwanie w tym zakresie było precyzyjne i nie budziło żadnych wątpliwości, jakie dokumenty należało nadesłać. Pomimo tego skarżący przedstawił jedynie wydruki z kasy fiskalnej oraz załącznik do zeznania podatkowego wskazujący wysokość odliczonych składek na ubezpieczenie zdrowotne. Brak wskazanych dokumentów uniemożliwia poznanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i dokonanie pełnych ustaleń w zakresie podstawy faktycznej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto, jak słusznie zauważył referendarz sądowy, dochody z tytułu prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej i emerytury jego żony pozwalają na bieżące regulowanie niezbędnych kosztów utrzymania, czego również czego również nie można tracić z pola widzenia. Poza tym należy w tym miejscu wskazać, iż podstawowym celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie stronie prawa do sądu oraz czynnego udziału w toczącym się postępowaniu. Pamiętać przy tym trzeba, że stanowi ono formę dofinansowania z budżetu państwa, przez co jego udzielenie winno być ważone również pod kątem celowości stosowania z uwzględnieniem aspektu ochrony przed nadmiernym wydatkowaniem środków publicznych. Brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (radcę prawnego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 ppsa sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie, ciąży na Sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 ppsa, sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Sąd uznał zatem, że postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 30 listopada 2017 r. jest prawidłowe, dlatego działając na podstawie art. 260 ppsa, orzekł jak w sentencji.