I SA/Gl 627/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.), Sędzia NSA Eugeniusz Christ, Sędzia WSA Paweł Kornacki, Protokolant Paulina Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2014 r. sprawy ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie obciążenia kosztami egzekucyjnymi oddala skargę. Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] r. nr [...] Dyrektor Izby Skarbowej w K. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 267, dalej także: k.p.a.) oraz art. 17, art. 18 i art. 64c § 4 i § 7 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm., dalej także u.p.e.a.), utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w D. z dnia [...]r. nr [...] o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie [...]zł powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułów wykonawczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. Inspektorat w D. (dalej także: ZUS) nr od [...]do [...], od [...] do [...] i od [...] do [...] obejmujących zaległości składkowe Z. T. za okres od marca 2004 r. do grudnia 2006 r. Do wydania zaskarżonego postanowienia doszło w następującym stanie faktycznym. Naczelnik Urzędu Skarbowego w D. wszczął wobec Z. T. postępowanie egzekucyjne w trybie u.p.e.a., doręczając w dniu 14 kwietnia 2014 r. odpisy tytułów wykonawczych ZUS z jednoczesnym spisaniem protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego. W ramach podjętych czynności egzekucyjnych dokonano zajęcia wynagrodzenia za pracę zobowiązanego w A sp. z o.o., zajęcia nadpłaty podatku dochodowego od osób fizycznych za lata 2009-2011, zajęcia rachunku bankowego w B S.A. (poprzednia nazwa B` S.A.) oraz spisano w dniu 4 października 2013 r. protokół o stanie majątkowym zobowiązanego. Z uwagi na fakt, że podjęte przez organ egzekucyjny działania okazały się bezskuteczne Naczelnik Urzędu Skarbowego w D. postanowieniem z dnia [...] r. nr [...] umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec Z. T. w oparciu o wskazane wyżej tytuły wykonawcze i postanowieniem z dnia [...] r. nr [...] na podstawie art. 64 c § 4 u.p.e.a. obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 2.160 zł. Zażalenie na to postanowienie zostało uwzględnione postanowieniem Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] , którym uchylono postanowienie organu egzekucyjnego i przekazano mu sprawę do ponownego rozpoznania. Postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego w D. z dnia [...] r. nr [...] obciążono wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie [...] zł powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie wymienionych wyżej tytułów wykonawczych. W zażaleniu na to rozstrzygnięcie ZUS podniósł, że zajmowanie rachunku bankowego przez organ egzekucyjny dziesięć dni po spisaniu protokołu o aktualnym stanie majątkowym zobowiązanego i jego żony, z którego wynika, że nie mają oni żadnych środków finansowych, nie znajduje racjonalnego uzasadnienia z punktu widzenia ekonomiki postępowania. Nadto ZUS wskazał, że w piśmie z dnia 18 października 2013 r. organ egzekucyjny poinformował wierzyciela, że na rachunku bankowym w B` S.A. (obecnie B S.A.) nie ma wpływów od 2 do 3 lat i jest on przewidziany do likwidacji. W tym stanie rzeczy ZUS wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że nie zostanie obciążony za czynność egzekucyjną zajęcia rachunku bankowego zobowiązanego w B S.A. dokonaną w dniu 14 października 2013 r. Organ nadzoru w zaskarżonym postanowieniu z dnia z dnia [...] r. stwierdził, że bezsporne jest, iż Naczelnik Urzędu Skarbowego w D. prowadząc na wniosek ZUS i na podstawie wystawionych przez niego tytułów wykonawczych postępowanie egzekucyjne wobec Z. T. spisał w dniach 14 kwietnia 2008 r. i 4 października 2013 r. protokoły o jego stanie majątkowym oraz zastosował środek egzekucyjny w postaci egzekucji z rachunku bankowego poprzez zajęcie rachunku bankowego w B S.A. dokonane zawiadomieniem z dnia [...] r. nr [...]. Za te czynności egzekucyjne naliczono zagwarantowane organowi egzekucyjnemu w art. 64 u.p.e.a. opłaty, uwzględniając stawki określone w art. 64 § 1 pkt 4 i 6 u.p.e.a. Opłaty te, stanowiące koszty egzekucyjne, co do zasady wynikającej z art. 64 c § 1 u.p.e.a. obciążają zobowiązanego. Zgodnie jednak z art. 64 c § 4 u.p.e.a. jeżeli koszty te – tak jak w niniejszej sytuacji – nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego, wobec którego postanowieniem z dnia [...] r. postępowanie egzekucyjne umorzono – obciąża się nimi wierzyciela w oparciu o art. 64 c § 4 u.p.e.a. Odnosząc się do zarzutu bezzasadnego zajęcia rachunku bankowego w B S.A. organ nadzoru wskazał, że zgodnie z art. 7 u.p.e.a. organ egzekucyjny stosuje środki przewidziane w ustawie, a ten środek egzekucyjny został wymieniony w art. 1 a pkt12 lit. a wiersz 4 ustawy. Nadto podkreślono, że zadaniem organu egzekucyjnego jest osiągnięcie celu egzekucyjnego, czyli zaspokojenie dochodzonych przymusowo należności wierzycielskich z wiadomych i dostępnych źródeł. Źródłem wiedzy o posiadanym przez zobowiązanego rachunku bankowym była informacja zgłoszona do protokołu o stanie majątkowym, którą organ egzekucyjny zobowiązany był wykorzystać w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym wobec zobowiązanego. Rachunki bankowe służą bowiem do dokonywania różnych transakcji i rozliczeń także osobom nie posiadającym oficjalnego źródła dochodu, a ujawnienie stanu wierzytelności zgromadzonych na rachunkach bankowych dłużników jest możliwe tylko poprzez ich zajęcie w trybie przewidzianym w u.p.e.a. Mając na uwadze powyższe organ nadzoru stwierdził, że zasadnie obciążono wierzyciela opłatą należną za skuteczną, choć bezefektywną czynność egzekucyjną. W skardze na powyższe postanowienie, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, ZUS reprezentowany przez radcę prawnego podniósł zarzut naruszenia art. 7 § 2 w zw. z art. 64 c § 4 u.p.e.a. Wobec takiego zarzutu wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w D. w części, w jakiej obciążono wierzyciela kosztami zajęcia rachunku bankowego dokonanego w dniu 14 października 2013 r. W uzasadnieniu skargi opisano na wstępie dotychczasowy przebieg postępowania akcentując m.in., że w toku postępowania egzekucyjnego w dniu 4 października 2013 r. inspektor sporządził ze zobowiązanym protokół o stanie majątkowym, z którego wynika, że zobowiązany i jego małżonka nie mają majątku, nie pracują zawodowo, nie mają prawa do zasiłku dla bezrobotnych, nie korzystają z pomocy MOPS, sporadycznie pracują dorywczo, korzystają z pomocy rodziny, zamieszkują w mieszkaniu spółdzielczym z matką jednego z nich i to ona opłaca czynsz, a także jest właścicielką wyposażenia lokalu. Małżonkowie nie figurują w bazie ZUS jako płatnicy składek lub ubezpieczeni, nie pobierają świadczeń. Posiadają konto bankowe w B`, ale nie ma na nim wpływów do 2-3 lat i jest przewidziany do likwidacji. W dalszych wywodach skargi zanegowano argumentację organu nadzoru, że skoro dłużnik sam podał do protokołu informację o rachunku posiadanym w dawnym B`, to konieczne było sprawdzenie wartości zgromadzonych na nim środków. Zdaniem skarżącego organ, uwzględniając dotychczasowy przebieg egzekucji oraz stan majątkowy dłużnika widoczny podczas spisywania protokołu o stanie majątkowym nie miał podstaw, aby nie dać wiary zobowiązanemu, że nie posiada środków zdeponowanych w banku. Nadto, jeżeli uznał za niezbędną weryfikację oświadczenia dłużnika w tym zakresie, to wystarczające było to w odniesieniu do jednego z tytułów wykonawczych, a nie do wszystkich, co wygenerowało zbędne koszty. Na poparcie tego stanowiska powołano uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2010 r., sygn. akt III CZP 93/10, LEX nr 646746, w której wyjaśniono pojęcie egzekucji efektywnej, czyli prowadzącej do zaspokojenia roszczenia wierzyciela w całości lub w części, przy kosztach niezbędnych do uzyskania takiego celu i wskazano, że bezcelowe powodowanie takich kosztów lub ich powiększanie przeczy tej zasadzie. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej w K. podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Nawiązując do argumentacji skargi wskazano, że ZUS przekazując organowi egzekucyjnemu do realizacji tytuły wykonawcze zwrócił się o wszczęcie egzekucji na podstawie wszystkich tytułów wykonawczych, zatem organ miał obowiązek stosować środki egzekucyjne, nawet, gdyby okazały się nieskuteczne, w odniesieniu do wszystkich tych tytułów. Określona w art. 7 § 2 u.p.e.a. zasada stosowania środków egzekucyjnych prowadzących bezpośrednio do wykonania obowiązku wiąże nie tylko organ egzekucyjny, ale i wierzyciela, który powinien stosować się do tej zasady, proponując środek egzekucyjny we wniosku o wszczęcie egzekucji. Organ nadzoru podkreślił, że wierzyciel nie zgłaszał wniosku o ograniczenie prowadzonej egzekucji i zastosowanie środka egzekucyjnego jedynie na podstawie wybranych tytułów wykonawczych. Musiał więc liczyć się z powstaniem takich kosztów egzekucyjnych, skoro egzekucję prowadzono w oparciu o 100 tytułów wykonawczych. Zwrócono także uwagę, że w tym przypadku egzekucja z rachunku bankowego okazała się nieskuteczna, ale gdyby przyjąć punkt widzenia wierzyciela, to w sytuacji zrealizowania przez dłużnika zajętej wierzytelności zajęcia z wskazanymi wybiórczo jedynie tytułami wykonawczymi i wypłacenia zobowiązanemu pozostałych niezajętych wierzytelności, wierzyciel miałby prawo dochodzić od organu egzekucyjnego roszczenia za niezgodne z prawem prowadzenie postępowania egzekucyjnego. Organ nadzoru stwierdził także, że wbrew wywodom wierzyciela, postępowanie egzekucyjne nie może opierać się na wiarygodności informacji podanych do protokołu o stanie majątkowym, a organy egzekucyjne obowiązane są wykorzystać wszelkie źródła informacji dotyczące majątku podlegającego egzekucji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga okazała się nieuzasadniona. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2002, nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, iż zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonego postanowienia (art.145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Dokonując kontroli zaskarżonego postanowienia – w granicach i według kryteriów określonych cytowanymi wyżej przepisami - Sąd stwierdził, iż postanowienie to nie narusza prawa. Zaskarżonym w niniejszej sprawie rozstrzygnięciem z dnia [...] r. Dyrektor Izby Skarbowej w K. utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w D. z dnia [...] r. o obciążeniu skarżącego ZUS będącego wierzycielem kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie [...] zł powstałymi w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie 100 tytułów wykonawczych obejmujących zaległości składkowe Z. T. za okres od marca 2004 r. do grudnia 2006 r. Bezsporne jest, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w D. prowadząc na wniosek ZUS i na podstawie wystawionych przez niego tytułów wykonawczych postępowanie egzekucyjne wobec Z. T. spisał w dniach 14 kwietnia 2008 r. i 4 października 2013 r. protokoły o jego stanie majątkowym oraz zastosował środek egzekucyjny w postaci egzekucji z rachunku bankowego poprzez zajęcie rachunku bankowego w B S.A. dokonane zawiadomieniem z dnia 14 października 2013 r. nr [...]. Za te czynności egzekucyjne naliczono zagwarantowane organowi egzekucyjnemu w art. 64 u.p.e.a. opłaty, uwzględniając stawki określone w art. 64 § 1 pkt 4 i 6 u.p.e.a. i obciążono nimi wierzyciela, gdyż nie mogły być ściągnięte do zobowiązanego. Skarżący ZUS nie neguje zasadności zastosowania wobec niego dyspozycji art. 64 c § 4 u.p.e.a., zgodnie z którym wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeżeli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego, z zastrzeżeniami, które nie mają zastosowania w niniejszej sprawie. Nie kwestionuje także poprawności naliczenia opłat egzekucyjnych z uwzględnieniem stawek określonych w art. 64 § 1 u.p.e.a. Neguje natomiast obciążenie go prawidłowo naliczonymi od poszczególnych tytułów wykonawczych opłatami za zajęcie rachunku bankowego dłużnika. Podnosi w istocie, że organ egzekucyjny zobowiązany był w świetle danych wynikających z protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego przewidzieć, że z rachunku tego nie uzyska się żadnych środków na poczet dochodzonej należności, względnie zweryfikować stan tego rachunku poprzez zajęcie go w odniesieniu do jednego tytułu wykonawczego. Organ nadzoru odpierając zarzuty wierzyciela powołuje się na wiążący zarówno organ egzekucyjny, jak i wierzyciela, który nie zgłosił wniosku o ograniczenie prowadzonej egzekucji wymóg wynikający z art. 7 § 2 u.p.e.a. Wskazuje także na konieczność weryfikacji oświadczeń dłużnika, jak i na ryzyko związane z wypłaceniem przez zobowiązanego tej części środków, które pozostałyby do jego dyspozycji w razie ograniczenia zajęcia do kwoty wynikającej z jednego tytułu wykonawczego. Rozstrzygając tak zarysowany spór wskazać trzeba na wstępie, że zgodnie z art. 64 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty określone w pkt 1 – 14. Jedną z tych czynności egzekucyjnych jest (wymienione w pkt 4) zajęcie innych niż świadczenie z ubezpieczenia społecznego i wynagrodzenie za pracę wierzytelności pieniężnych. Ustawodawca nie definiuje pojęcia dokonanej czynności egzekucyjnej, jednakże nie może budzić wątpliwości, że stanowi ją zajęcie z dnia 14 października 2013 r. prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem (B S.A. Oddział we W.) o którym zawiadomienie doręczono temu bankowi w dniu 21 października 2013 r. i w odpowiedzi potwierdził on, iż prowadzi rachunek bankowy dłużnika. Dokonania wskazanej, objętej opłatą czynności egzekucyjnej skarżący nie kwestionuje. Domaga się natomiast stwierdzenia, że nie ma obowiązku uiszczenia opłaty od nieuzasadnionej ekonomicznie czynności, której bezcelowość organ egzekucyjny mógł przewidzieć. Żądanie takie, nie znajduje, zdaniem składu orzekającego, oparcia w obowiązujących przepisach. W dotychczasowym stanie prawnym (którego zmiana jest w ostatnim czasie szeroko postulowana, szczególnie w odniesieniu do egzekucji komorniczej) ustawodawca nie powiązał dopuszczalności naliczenia opłaty z celowością czy też skutecznością czynności egzekucyjnej. Zgodnie z art. 7 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny stosuje wszystkie środki egzekucyjne przewidziane w ustawie (jednym z nich jest wymieniona w art. 1a pkt 12 lit. 1 a egzekucja z rachunku bankowego). Na mocy art. 7 § 2 tej ustawy organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród kilku takich środków - środki najmniej uciążliwe dla zobowiązanego. Podstawowym kryterium wyboru środka egzekucyjnego jest zatem cel egzekucji tj. dążenie do wykonania w trybie przymusowym obowiązku ciążącego na zobowiązanym. Wybór ten należy do organu prowadzącego egzekucję, wierzyciel ma jednak możliwość wskazania środków egzekucyjnych możliwych do zastosowania, czego w niniejszej sprawie nie uczynił. Zauważyć trzeba, że w prowadzonym postępowaniu organ egzekucyjny poszukiwał wszelkich źródeł zaspokojenia wierzyciela. Podejmował dostępne działania zmierzające do ustalenia sytuacji majątkowej zobowiązanego w zakresie niezbędnym do prowadzenia egzekucji. Przed zajęciem rachunku bankowego sporządził protokół o stanie majątkowym zobowiązanego, a także zwrócił się z wnioskami o ustalenie ewentualnego majątku do Urzędu Miasta Wydziału Geodezji i Kartografii w D., Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców oraz Centralnej Ewidencji Ksiąg Wieczystych, jednakże poszukiwania te nie przyniosły pozytywnych rezultatów. We wcześniejszym etapie tego postępowania egzekucyjnego zajęto natomiast wynagrodzenie za pracę oraz prawo majątkowe z tytułu nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych. W odniesieniu do egzekucji z rachunków bankowych oczywista jest niewiedza organu egzekucyjnego o wartości zdeponowanych tam i wpłacanych po zajęciu środków, co odróżnia ją znacząco np. od omówionej w wyroku NSA z dnia 25 lutego 2014 r., sygn. akt II FSK 687/12, LEX nr 1494996 egzekucji z ruchomości, których wartość i zbywalność jest możliwa do oszacowania przed zajęciem. Nie zawsze również, jak zasadnie wskazuje organ nadzoru, brak innego wartościowego mienia wyklucza posiadanie środków pieniężnych na rachunku bankowym. Nie można również nie dostrzegać ryzyka wypłacenia przez zobowiązanego tej części środków, które pozostałyby do jego dyspozycji w razie ograniczenia zajęcia do kwoty wynikającej z jednego tytułu wykonawczego. Kierując tytuł wykonawczy do organu egzekucyjnego celem przymusowego egzekwowania należności wierzyciel musi liczyć się z nieskuteczną egzekucją i obciążeniem kosztami egzekucyjnymi niemożliwymi do ściągnięcia od zobowiązanego. Ryzyko to można w pewnym stopniu zminimalizować odstępując od jednoczasowego skierowania do egzekucji aż 100 tytułów wykonawczych wystawionych wobec jednego zobowiązanego. Reasumując stwierdzić należy, że Sąd nie dopatrzył się zarzucanego w skardze naruszenia art. 7 § 2 w zw. z art. 64 c § 4 u.p.e.a. W ocenie składu orzekającego skarżący zasadnie został obciążony kosztami egzekucyjnymi w kwocie [...] zł określonej w postanowieniu organu egzekucyjnego z dnia [...] r. nr [...] , w związku z czym skargę na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalono.