I SA/Gl 642/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Suleja – Klimczyk (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 18 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. G. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 21 września 2017 r. w sprawie ze skargi J.G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 21 września 2017 r. starszy referendarz sądowy umorzył postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Zakład Ubezpieczeń Społecznych o odmowie umorzenia należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Następnie wskazał, że w ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W motywach wniosku wspomniał, że jest osobą niesamodzielną, ze znacznym stopniem niepełnosprawności z uwagi na chorobę neurologiczną (somatyczną). Skarżący oświadczył ponadto, że samotnie prowadzi gospodarstwo domowe. Do składników majątku zaliczył udziały w ½ części domu o pow. 90 m² oraz mieszkania spółdzielczego o pow. 58 m². Oświadczył przy tym, że nie może korzystać z ww. domu. Podniósł dalej, że posiada zadłużenie w rożnych instytucjach, a jego źródłem dochodu pozostaje obecnie świadczenie rentowe w kwocie 1.265 zł oraz zasiłek w kwocie 153 zł. Do stałych miesięcznych wydatków skarżący zaliczył: alimenty w kwocie 600 zł; koszty leczenia, rehabilitacji oraz koszty zakupu środków opatrunkowych i pomocy (790 zł), koszty utrzymania mieszkania (411 zł), żywność (217 zł). Wskazał nadto, iż posiada zaległości w łącznej kwocie 406.000 zł. Pismem z dnia 11 sierpnia 2017 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenie dokumentów źródłowych, wskazując przy tym, że niezastosowanie się do jego treści w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej "ppsa". Wezwanie to pozostało bez odpowiedzi. Nadto referendarz sądowy odnotował, że decyzja zaskarżona w tym postępowaniu została wydana po tym, jak wyrokiem z dnia 19 października 2016 r. tu. Sąd uchylił decyzję ZUS w sprawie dotyczącej wniosku skarżącego o umorzenie zobowiązania (sygn. akt I SA/Gl 358/16). Ponadto wskazał, że mocą postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 czerwca 2016 r., uwzględniając wniosek skarżącego, ustanowiono dla niego pełnomocnika z urzędu w tamtym postępowaniu sądowym. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy cytując treść art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) ppsa stwierdził, że skarżący korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, co oznacza całkowite zwolnienie z obowiązku wnoszenia zarówno opłat sądowych jak i ponoszenia wydatków. Z tych względów referendarz sądowy uznał, że rozpoznanie wniosku w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych jest zbędne, a postępowanie z tego wniosku podlega umorzeniu na podstawie art. 249a w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa. W tym stanie rzeczy referendarz sądowy uznał, że merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadza się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia adwokata. Cytując następnie treść art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ppsa zaznaczył, że użyte w treści art. 246 ppsa słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować. Tymczasem w ocenie referendarza sądowego skarżący nie udokumentował okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby przemawiać za uwzględnieniem wniosku. Zaakcentował, że w czerwcu 2016 r. przyznano skarżącemu prawo pomocy. Uznał jednak, iż złożone wówczas dokumenty źródłowe wymagają aktualizacji, przede wszystkim z tego powodu, iż orzeczenie o niepełnosprawności skarżącego zachowało swoją ważność jedynie do 31 sierpnia 2017 r. Także do tej daty skarżący pobierał zasiłek dla osoby samotnie gospodarującej. W ocenie referendarza sądowego aktualna dokumentacja jest zatem niezbędna dla podjęcia wolnego od wątpliwości rozstrzygnięcia. Jest wymagana także z tego powodu, iż nie do końca czytelna jest sytuacja związana ze współwłasnością dwóch nieruchomości zdeklarowanych w druku PPF, brakuje bowiem dokumentu, który pozwoliłby oznaczyć zakres obowiązku skarżącego ponoszenia kosztów związanych z ich utrzymaniem. Końcowo referendarz sądowy podniósł, że skarżący zadeklarował konieczność świadczenia alimentacyjnego, tymczasem z akt sprawy nie wynika, aby obowiązek taki był przez niego realizowany. Jednocześnie zaakcentował, że ta i podnoszone wyżej okoliczności mogą być przez skarżącego wyjaśnione w ramach ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy, bowiem jego orzeczenie nie zamyka skarżącemu możliwości ponownego wnioskowania o przyznanie pełnomocnika procesowego, szczególnie w sytuacji, gdy jego udział w postępowaniu sądowym stanie się konieczny, przede wszystkim z uwagi na wymogi ustawowe. W odpowiedzi na powyższe postanowienie referendarza sądowego skarżący złożył pismo z dnia 8 października 2017 r., które z uwagi na argumentację w nim przedstawioną zostało uznane za sprzeciw od ww. postanowienia z dnia 21 września 2017 r. W uzasadnieniu skarżący podkreślił, że bez pomocy adwokata, z uwagi na stan zdrowia psychicznego nie będzie mógł prowadzić swoich spraw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W omawianej sprawie referendarz sądowy umorzył postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że skarżący jest zwolniony od kosztów sądowych z mocy ustawy oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie przyjmując, że skarżący nie przedstawił w sposób rzetelny i wyczerpujący całokształtu swojej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu, referendarz sądowy słusznie przyjął, że dla oceny zasadności wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych decydujące znaczenie ma art. 239 pkt 1 lit. e) ppsa, zgodnie z którym nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc także w sprawie niniejszej, albowiem dotyczy ona odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Postępowanie z wniosku skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych jest zatem bezprzedmiotowe i jako takie podlega umorzeniu, o czym prawidłowo orzekł referendarz sądowy w pkt 1 sentencji postanowienia z dnia 21 września 2017 r. W tym stanie rzeczy – jak zasadnie przyjął referendarz sądowy – merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadziło się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia pełnomocnika. Stosownie więc do treści art. 245 § 3, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w tym zakresie, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Zauważyć w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Wskazać jednak przyjdzie, że przytoczony powyżej przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ppsa. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym wyżej przepisie. Jego brzmienie nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Wskazuje na to użyte w treści art. 246 ppsa pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod redakcją prof. Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX z 1994 r., str. 805). Odnosi się ono do wnioskodawcy, co oznacza, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży bezpośrednio na stronie, a nie na rozpoznającym wniosek. Ma ona istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową. W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata przyjmując, że nie udokumentował on okoliczności, które mogłyby przemawiać za uwzględnieniem tego wniosku. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że wnioskodawca nie wykazał w sposób należyty, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie przyjął, że złożone w czerwcu 2016 r. dokumenty źródłowe wymagają aktualizacji, a oświadczenia podnoszone we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie zostały potwierdzone stosowną dokumentacją. Tymczasem skarżący w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego nie nadesłał żadnego z dokumentów, o które został wezwany. Ponadto nie złożył oświadczeń mogących wyjaśnić wskazane w wezwaniu okoliczności. W ocenie Sądu należy stwierdzić, że wezwanie to było zasadne. Stosownie bowiem do treści art. 255 ppsa, wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku wystosowuje do wnioskującego wtedy, gdy jego oświadczenia okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości, i rodzi po jego stronie obowiązek w postaci złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych. Wezwanie jest więc przewidzianym prawem instrumentem służącym ustaleniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Oznacza ono w istocie, że złożony przez stronę wniosek nie może niejako sam przez się stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy, i ma na celu zniesienie tego stanu rzeczy. W efekcie jego niewykonanie nie usuwa mankamentów wniosku, uniemożliwiając weryfikację zawartych w nim twierdzeń poprzez ich porównanie z niezbędną dokumentacją źródłową, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych. Niewykonanie wezwania referendarza sądowego nie pozwala więc uwzględnić wniosku, pozostawiając bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które postawiono w wezwaniu. Ponadto należy w tym miejscu wskazać, iż podstawowym celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie stronie prawa do sądu oraz czynnego udziału w toczącym się postępowaniu. Pamiętać przy tym trzeba, że stanowi ono formę dofinansowania z budżetu państwa, przez co jego udzielenie winno być ważone również pod kątem celowości stosowania z uwzględnieniem aspektu ochrony przed nadmiernym wydatkowaniem środków publicznych. Brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego złożoną skargę w pierwszej instancji. Stosownie bowiem do art. 134 § 1 ppsa sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez adwokata wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy w postępowaniu sądowym. Obowiązek określony w cytowanym przepisie, ciąży na Sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga dla Sądu ma wyłącznie walor niewiążącej informacji o wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu, bowiem Sąd z urzędu zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na tym etapie postępowania przed sądem I instancji strona, działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 ppsa, sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Konkludując należy stwierdzić, że referendarz sądowy zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Sąd uznał zatem, że postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 21 września 2017 r. jest prawidłowe, dlatego działając na podstawie art. 260 ppsa, orzekł jak w sentencji.