I SA/Gl 706/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Wiciak po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. J. – A z siedzibą w T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie kompensacji wzajemnych zobowiązań w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. WSA/post.1 - sentencja postanowienia W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości [...] zł, M. J. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z wnioskiem o zwolnienie go od obowiązku uiszczenia tej opłaty, z uwagi na brak środków niezbędnych do jej uregulowania. Podał, iż o wezwaniu do uiszczenia wpisu dowiedział się po powrocie z wyjazdu służbowego za granicę i nie posiadał środków na jego opłacenie, zaś termin zakreślony na jego dokonanie upływał w dniu następnym. Z treści urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF), złożonego następnie na wezwanie referendarza sądowego, wynika, iż skarżący domaga się zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek podniósł on, że obecnie pracuje w firmie A T. z wynagrodzeniem ze stosunku pracy w kwocie [...] zł brutto. Z prowadzonej działalności gospodarczej nie uzyskuje dochodu. Ma również na utrzymaniu syna w wieku 3 lat. W małżeństwie skarżącego zawarta została umowa wyłączająca wspólność majątkową, a małżonkowie zamieszkują osobno. Z oświadczeń zawartych w formularzu PPF o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskujący we wspólnym gospodarstwie domowym przebywa jedynie z synem. Nie posiada jakiegokolwiek majątku, środków pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Przedmioty te (pojazdy samochodowe i naczepa), co wynika z nadesłanego zaświadczenia, zostały zajęte przez komornika. W piśmie z dnia 1 października 2008 r. referendarz sądowy wezwał stronę wnioskującą do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy przez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz dokumentów źródłowych, w szczególności przez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń (zaświadczenie to winno być opatrzone adnotacją o sposobie wypłaty wynagrodzenia np. przelew, wypłata gotówkowa itp.), honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy; przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek z nich – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku; nadesłanie kopii zeznania podatkowego za rok 2007 złożonego przez skarżącego. W przypadku, gdyby zeznanie nie zostało złożone, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie właściwego organu podatkowego; złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego. Wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją: w przypadku zawieszenia lub wykreślenia tej działalności z ewidencji – zaświadczeniem potwierdzającym ten fakt oraz odpisem ostatnio sporządzonej ewidencji środków trwałych (należało wówczas wyjaśnić dalsze losy środków trwałych, które zostały w niej wymienione), w razie kontynuowania działalności – zaświadczeniem o treści wpisu w ewidencji gospodarczej oraz odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług składanych przez skarżącego w okresie ostatnich sześciu miesięcy, aktualnej ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej skarżącego oraz prowadzonej w związku z nią podatkowej księgi przychodów i rozchodów za wspomniany okres; udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości tych wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, które są ponoszone przez skarżącego; wyjaśnienie, na podstawie jakiego tytułu prawnego skarżący korzysta z lokalu położonego w T. przy ul. [...] oraz przy ul. [...]. Wyjaśnienia te należało poprzeć stosowną dokumentacją w postaci np.: odpisów z ksiąg wieczystych, umów najmu itp., poświadczająca także ewentualną utratę wspomnianego tytułu, np. umowę sprzedaży lokalu, wypowiedzenie jego najmu itd.; złożenie wyjaśnień dotyczących partycypacji finansowej żony w wychowaniu syna; nadesłanie tytułu prawnego, na podstawie którego w małżeństwie skarżącego wyłączono wspólność majątkową; nadesłanie zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem: T., ul. [...] oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne łączą te osoby ze skarżącym. W odpowiedzi na wezwanie skarżący oświadczył, iż obecnie nie prowadzi żadnego konta bankowego, albowiem "posiadane konto było notorycznie zajmowane przez urząd skarbowy". W tym stanie rzeczy - skarżący zlikwidował rachunki w banku B, a następnie w bankach C i D. Wnioskujący jednocześnie zaznaczył, że wskazane banki nie wystawiają "zaświadczenia o prowadzeniu rachunku, który został już zamknięty." Dlatego też, jego zdaniem, uzyskanie zaświadczenia, o którym była mowa w wezwaniu referendarza sądowego, nie jest możliwe. Dalej skarżący zaakcentował, że "cały przychód (w niewielkiej wysokości) z prowadzonej aktualnie w szczątkowym zakresie działalności gospodarczej przyjmuje gotówką, gdyż prowadzę jako osoba fizyczna jedynie przewozy 2 samochodami typu BUS". Oświadczył, iż od około 15 lat nie mieszka w T. przy ul. [...] i podał, że A T. w której jest zatrudniony udostępnia mu lokal mieszkalny na ul. [...]. Wskazał, że nie jest właścicielem żadnej nieruchomości, jak również nie posiada udziałów w jakiejkolwiek spółce ani obligacji bądź akcji. Skarżący poinformował także, iż pod adresem: T., ul. [...] zamieszkują jego rodzice, z którymi utrzymuje sporadyczny kontakt z uwagi na konflikt związany z prowadzeniem przez niego działalności gospodarczej. Do pisma skarżący dołączył kserokopie dokumentów, w tym: aktu notarialnego dokumentującego zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej; skróconego aktu urodzenia syna skarżącego; zawiadomienia wierzyciela o stanie egzekucji z dnia 25 marca 2008 r.; zaświadczenia Wydziału Komunikacji oraz Podatków i Opłat Urzędu Miasta T. z dnia 13 lipca 2007 r. o ruchomościach i nieruchomościach posiadanych przez M. J.; deklaracji PIT-37 i PIT-36L za rok 2007; wydruków z listy płac firmy A Sp. z o.o. za okres od kwietnia do września 2008 r.; wydruków komputerowych dokumentujące oddanie środków trwałych do użytkowania. Postanowieniem z dnia 29 października 2008 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazano, że skarżący posiada następujące środki trwałe w ramach prowadzonej działalności gospodarczej: samochód ciężarowy Opel Combo (samochód znajduje się w K.; jest współwłasnością banku), samochód ciężarowy Hyundai Atos (jest użytkowany przez ojca skarżącego; samochód jest współwłasnością banku), ciągnik siodłowy IVECO 440 E42 (pojazd ten, w stanie uszkodzonym, znajduje się na terenie Ukrainy a skarżący nie posiada środków na jego sprowadzenie i naprawienie); naczepę KÖGEL (jej sytuacja przedstawia się analogicznie jak w przypadku samochodu IVECO); samochód ciężarowy Renault Messenger (pojazd znajduje się na terenie Chorwacji, zaś skarżący nie posiada środków na jego sprowadzenie bądź naprawę). W roku 2007 skarżący uzyskał dochód brutto z tytułu wynagrodzenia ze stosunku pracy w kwocie [...] zł. Z kolei z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej poniósł stratę w kwocie [...] zł, osiągając przy tym przychód w wysokości [...] zł. Dochód netto w ramach stosunku pracy, w okresie od kwietnia do września 2008 r., wynosił [...] zł miesięcznie. Niemniej jednak, rozpoznający wniosek wskazał na niepełność zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Skarżący bowiem nie zastosował się w pełni do wezwania referendarza sądowego o uzupełnienie wniosku poprzez złożenie dokumentów źródłowych. Skarżący oświadczył, że zmuszony był do zamknięcia rachunków w bankach B, C i D. Z akt administracyjnych sprawy wynika natomiast, iż posiadał on co najmniej jeszcze jeden rachunek bankowy w E S.A. [...]. Rozpoznający wniosek referendarz zaakcentował w tym miejscu, że skarżący winien posiadać rachunek bankowy, do czego obliguje go art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tj. Dz. U. z 2007 r., Nr 155, poz. 1095 ze zm.). W zaskarżonym postanowieniu podniesiono nadto, iż niewykonano wezwania referendarza w części dotyczącej wykazania niezbędnych wydatków ponoszonych z tytułu utrzymania gospodarstwa domowego. Dokumentacja taka jest niezbędna dla oceny, czy poniesienie kosztów sądowych mogłoby skutkować uszczerbkiem koniecznego utrzymania. Co więcej, wynikiem biernej postawy skarżącego jest nadto brak dokumentacji księgowej w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, brak informacji na temat finansowej partycypacji jego żony w wychowywaniu wspólnego dziecka, oraz tytułów prawnych do korzystania z nieruchomości położonych w T.: przy ul. [...] i [...]. Wskazane mankamenty dowodowe nie pozwoliły, zdaniem referendarza sądowego, na osiągnięcie stanu pewności co do tego, że zachodzi w niniejszej sprawie przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, strona skarżąca wniosła o jego zmianę "poprzez jego uchylenie oraz skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania" lub o zawieszenie postępowania i skierowanie do Trybunału Konstytucyjnego zapytania "o zbadanie Art. 258 § 1 Ustawy o u. s. a. z Art. 45 ust. 1 Konstytucji Art. 174 Konstytucji, art. 175 Konstytucji, art. 176 ust. 1 Konstytucji, Art. 178 ust. 1 Konstytucji oraz Art. 2 Konstytucji". Znaczną część uzasadnienia sprzeciwu obejmują rozważania skarżącego w przedmiocie zgodności z ustawą zasadniczą przepisów dotyczących możliwości rozpoznawania wniosków o prawo pomocy przez referendarzy sądowych i de facto – kwestionowanie przez stronę kompetencji i kwalifikacji referendarzy sądowych co do możliwości wydania przez nich sprawiedliwego rozstrzygnięcia. W dalszej kolejności skarżący zaakcentował, iż referendarz wezwał stronę do złożenia w terminie 7 dni szeregu dokumentów, których uzyskanie w takim terminie jest po pierwsze niemożliwe, a po wtóre – koszt ich uzyskania przewyższa wartość wpisu w sprawie. Zdaniem skarżącego, jedno zaświadczenie o zamknięciu rachunku bankowego wraz z wykazem operacji sporządzane odpłatnie przez bank wynosi [...]–[...] zł. Przy ilości trzech banków, w których strona niegdyś posiadała rachunki, wspomniana kwota stanowi połowę wartości wpisu. Samo zaś uzyskanie kompletu zaświadczeń wymaga zwolnienia się z pracy, a więc utraty skromnych dochodów, jakimi skarżący dysponuje. Podobnie, uzyskanie odpisów z ksiąg wieczystych jest czynnością czasochłonną (podał skarżący, że w T. czas oczekiwania na wypis wynosi 5 – 8 dni) oraz kosztowną. Dalej skarżący wskazał, iż nie posiada i nigdy nie posiadał konta w E Banku, zatem ustalenia referendarza w tej kwestii są chybione i wynikają prawdopodobnie z wadliwego odczytania bliżej nieokreślonego dokumentu. Dodał, iż organ egzekucyjny dokonuje zajęć każdego konta bankowego, jakie strona założy, a dowód na tę okoliczność znajduje się w aktach postępowania. Zaznaczył, że strona wykazała brak możliwości uiszczenia opłaty w sposób najbardziej wszechstronny i możliwy do wykazania takimi dokumentami, jakie można zgromadzić w ciągu 7 dni bez ponoszenia znacznych kosztów ponad możliwości finansowe strony. Chybionym jest bowiem wzywanie o dokumenty, których uzyskanie przewyższa koszt wpisu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie: ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wskazać również należy w tym miejscu, że w kwestii wniosku strony skarżącej o zawieszenie postępowania Sąd wypowiedział się w odrębnym postanowieniu. Natomiast, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – czyli w myśl art. 245 § 3 tej ustawy obejmującym m. in. zwolnienie od opłat sądowych – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozpoznając zatem ponownie, na skutek złożonego skutecznie sprzeciwu, wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w pierwszej kolejności zaakcentować należy, że przepisy art. 245 § 3 i art. 246 § 1 ppsa stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, zawartej w art. 199 tejże ustawy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym za utrwalony uznać należy pogląd odnośnie ciężaru dowodu w postępowaniu dotyczącym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazuje się bowiem, iż rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na wnioskującym spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 4 stycznia 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 758/04, opubl. w bazie LEX nr 203329). Mając powyższe na względzie Sąd uznał, iż skarżący nie wykazał, że w stosunku do jego osoby zachodzą przesłanki, warunkujące przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli – zgodnie z żądaniem strony – zwolnienia go od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do kosztów wpisu sądowego w wysokości [...] zł. Przede wszystkim odnieść się tutaj należy do postawy skarżącego, który w sposób wybiórczy przedstawił tylko wybrane dokumenty źródłowe, dotyczące jego sytuacji finansowej. Skarżący wskazywał, iż aktualnie nie posiada żadnego konta bankowego. Z uwagi bowiem na jego blokowanie przez organy skarbowe, dokonał on zamknięcia konta w B, następnie zaś w C i w D. Nie można w tym miejscu zgodzić się z twierdzeniem skarżącego, iż uzyskanie od banku jednego zaświadczenia o zamknięciu rachunku bankowego wraz z wykazem operacji to wydatek rzędu od [...] zł do [...] zł. Przykładowo bowiem, zgodnie z informacjami uzyskanymi przez Sąd z Banku D Oddział w T., uzyskanie zaświadczenia tego Banku o zamknięciu rachunku związane jest z uiszczeniem opłaty w wysokości [...] zł, zaś w przypadku osoby prowadzącej działalność gospodarczą – [...] zł. Opłata za wyciąg z tzw. historii rachunku wynosi natomiast, zarówno w przypadku osoby fizycznej jak i rachunku osoby prowadzącej działalność gospodarczą [...] zł za każdy miesiąc. Należy przy tym jednocześnie zaznaczyć, że skarżący w piśmie z dnia 1 października 2008 r. wzywany był przez referendarza sądowego do przedłożenia wykazów i wyciągów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez niego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek z nich – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku. Powyższe oznacza, iż jeżeli – jak twierdzi skarżący – rachunki bankowe zostały zlikwidowane – należało jedynie przedstawić stosowne zaświadczenia banków, potwierdzające ten fakt. Nieprzedstawienie tych dokumentów poddaje w wątpliwość fakt, czy wskazane rachunki zostały rzeczywiście zamknięte, a jeżeli nie, to nie jest wiadome, jaki jest aktualny stan tychże rachunków. Zdaniem Sądu, już ta okoliczność stanowi wystarczającą przesłankę do odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy. Odnośnie zarzutu skarżącego, iż ustalenia referendarza sądowego co do posiadania przez stronę rachunku bankowego w E Banku są chybione, gdyż skarżący nie posiadał nigdy konta w tym Banku, należy stwierdzić, iż w aktach administracyjnych sprawy znajduje się dokument, stanowiący zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem, wystawiony w dniu 5 czerwca 2006 r. Zawiadomienie powyższe wystawione zostało przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w T., a jego adresatem był E Bank [...] S.A. Oddział w T., ul. [...]. Znamienny w niniejszej sprawie jest również brak wykazania przez skarżącego niezbędnych wydatków ponoszonych z tytułu utrzymania gospodarstwa domowego. Nieznajomość przez Sąd nawet przybliżonych kwot tych wydatków uniemożliwia bowiem ocenę, czy wydatek na wpis sądowy mógłby skutkować uszczerbkiem koniecznego utrzymania wnioskującego, tym bardziej, iż skarżący nie podał, jakoby w zakresie utrzymania gospodarstwa domowego korzystał z pomocy innych osób. W rozpoznawanej sprawie uwagę zwraca nadto brak dokumentacji księgowej w zakresie prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej. Sama strona podała bowiem, iż obecnie prowadzi jako osoba fizyczna przewozy 2 samochodami typu "bus". Nie ma przy tym racji skarżący twierdząc w sprzeciwie, że w wezwaniu referendarza z dnia 1 października 2008 r. nie znajdowało się zobowiązanie strony do przedłożenia dokumentacji księgowej jako takiej, lecz do złożenia wyjaśnień co do konkretnych składników majątku strony. Punkt 4 tego wezwania, dotyczący złożenia wyjaśnień odnośnie prowadzonej przez stronę działalności zawierał bowiem m. in. wyraźne wezwanie do przedłożenia prowadzonej w związku z działalnością podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie sześć miesięcy. Wyżej wskazane mankamenty wniosku strony o przyznanie prawa pomocy nie pozwalają, zdaniem Sądu, na wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistego stanu majątkowego M. J.. Brak współpracy wnioskującego z Sądem objawiający się przez niedostarczanie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć niewątpliwie wpływ na dokonywaną przez Sąd ocenę wniosku o prawo pomocy (por. M. Niezgódka – Medek: Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, wyd. 1, s. 244). Mając zatem na uwadze powyższe, na podstawie przytoczonych przepisów i przy zastosowaniu art. 16 § 2 ppsa orzeczono jak w sentencji postanowienia.