I SA/Gl 81/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Madej, po rozpoznaniu w dniu 27 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu "A" sp. j. w likwidacji w R. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 listopada 2017 r. w sprawie ze skargi "A" sp. j. w likwidacji w R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności zażalenia p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Postanowieniem z dnia 23 listopada 2017 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił przyznania "A" sp. j. w likwidacji w R. (dalej jako "skarżąca" lub "spółka") prawa pomocy. Przedstawiając stan sprawy, referendarz sądowy wskazał, że ze złożonego formularza prawa pomocy wynikało, iż spółka nie prowadzi działalności operacyjnej, nie posiada dochodów ani innych środków. W świetle powyższego wniosku referendarz sądowy wezwał spółkę do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie: kopii ostatniego sprawozdania finansowego skarżącej spółki lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie sześć miesięcy (w pełnej wersji); kopii aktualnej ewidencji środków trwałych skarżącej spółki; kopii zeznań podatkowych złożonych w imieniu skarżącej spółki i w imieniu jej wspólnika w podatku dochodowym za rok 2016, a jeżeli spółka nie złożyła takiego zeznania, należało przedstawić zaświadczenie organu podatkowego, które potwierdzi ten fakt, a także to, że nie uiściła ona w roku bieżącym żadnych wpłat na poczet tego podatku i nie przedłożyła związanych z tym deklaracji; dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez wspólnika skarżącej spółki, w szczególności zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy lub kopii decyzji, którymi te świadczenia przyznano; kopii deklaracji skarżącej spółki dla podatku od towarów i usług za ostatnie sześć miesięcy lub zaświadczenia organu podatkowego, że spółka takich deklaracji nie złożyła; kopii raportów kasowych skarżącej spółki za trzy ostatnie miesiące; wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą spółkę i przez jej wspólnika, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedłożyć zaświadczenie wystawione przez bank po dniu otrzymania wezwania, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, w tym o środkach udostępnionych posiadaczowi rachunku w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w razie ich likwidacji – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank, kopie umowy z bankiem o zamknięciu rachunku lub wspomnianych we wniosku pism wypowiadających umowy rachunku bankowego; kopii faktur lub rachunków obrazujących koszty poniesione przez skarżącą spółkę w okresie ostatnich trzech miesięcy (lub koszty, do poniesienia których jest ona zobowiązana) oraz wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego jej wspólnika, a także dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W wezwaniu pouczono skarżącą spółkę, iż niezastosowania się do jego treści w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r, poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). W odpowiedzi na powyższe wezwanie likwidator spółki oświadczył, że firma już faktycznie nie funkcjonuje i weszła w fazę formalnej likwidacji. Podniósł dalej, że drugi ze wspólników przed wystąpieniem ze spółki uniemożliwił obecnie reprezentującemu firmę prowadzenie jej spraw, a także uniemożliwiał dostęp do dokumentów księgowych. W ww. piśmie spółki wyliczono nadto postępowania egzekucyjne, które się przeciwko niej toczą. Rozpoznając wniosek referendarz sądowy zacytował treść art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a.") i stwierdził, mając na uwadze konstrukcję art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że to na stronie spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie. Osoba prawna (jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej) obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (por. postanowienie NSA z dnia 28 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1114/08, LEX nr 527732). Wyjaśnił przy tym, że ocena zasadności wniosków o przyznanie prawa pomocy sprowadza się w praktyce do badania wzajemnej relacji pomiędzy bieżącymi, płynnymi aktywami podmiotu, który o to prawo się ubiega, a szacowanymi kosztami sądowymi, niezbędnymi do poniesienia w danym postępowaniu sądowym. Na gruncie ujednoliconego stanowiska judykatury referendarz sądowy odnotował, że oceniając, czy podmiot wnoszący o przyznanie prawa pomocy wypełnił ciążący na nim z mocy przepisu art. 246 P.p.s.a. obowiązek, sądy administracyjne powinny badać przedłożone dokumenty źródłowe, o których mowa w art. 255 tej ustawy, pod kątem aktualnej sytuacji finansowej wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 370/10, LEX nr 663464). Odnosząc powyższe do rozpoznawanego wniosku referendarz sądowy stwierdził, że spółka nie nadesłała żadnego dokumentu obrazującego jej sytuację finansową, co uniemożliwia poczynienie jakichkolwiek ustaleń dotyczących jej sytuacji, pozwalających zweryfikować jej oświadczenia, a przez to stwierdzić, czy ziściła się wskazana przesłanka przyznania prawa pomocy. Zdaniem referendarza brak jest uzasadnienia dla twierdzenia, że spółka, czy też wspólnik występujący w jej imieniu, obecnie jedyny uprawniony do jej reprezentowania jako likwidator, nie jest w stanie dostarczyć dokumentacji księgowej czy podatkowej, którą ma obowiązek prowadzić. Jednocześnie brak jest zaświadczeń organów podatkowych mogących poświadczyć, iż spółka nie złożyła zeznań i deklaracji w podatkach dochodowym oraz od towarów i usług, a także do przedłożenia wskazanych w wezwaniu wyciągów z rachunków bankowych lub dokumentów poświadczających ich zajęcie czy likwidację. Wskazując na fakt ustanowienia jedynego wspólnika spółki jako likwidatora, referendarz sądowy zaakcentował, że funkcja ta wiąże się z określonymi obowiązkami i uprawieniami. Do tych pierwszych niewątpliwie należy sporządzenie bilansów na dzień rozpoczęcia i zakończenia likwidacji (art. 81 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1577); dalej jako "K.s.h."). Jeśli zaś likwidacja trwa dłużej niż rok, sprawozdanie finansowe należy sporządzić na dzień kończący każdy rok obrotowy (art. 81 § 2 K.s.h.). Tym samym, w ocenie referendarza sądowego, wspólnik-likwidator musi mieć wiedzę na temat ksiąg rachunkowych spółki, wszak ciąży na nim obowiązek sporządzenia właściwych bilansów likwidacyjnych. Tymczasem takiego dokumentu nie nadesłano. Referendarz sądowy zauważył przy tym, że postawę jedynego wspólnika-likwidatora obrazuje fakt, że nie przedłożył on również tych dokumentów, które odnoszą się bezpośrednio do jego własnej sytuacji majątkowej, mogących mieć znaczenie ze względu na treść art. 22 § 2 K.s.h. Tym samym w ocenie referendarza sądowego nie zostały wykazane przesłanki do udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia spółka reprezentowana przez likwidatora wnosząc o jego uchylenie podniosła, że brak było podstaw do odmowy przyznania prawa pomocy, albowiem pozostaje ona w fazie likwidacji i nie ma żadnych środków finansowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Wyjaśnienie motywów niniejszego rozstrzygnięcia należy rozpocząć od wskazania, że w analizowanej sytuacji zastosowanie ma art. 260 P.p.s.a. zgodnie z którym rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, a więc także od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach tych wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym (§ 3). W dalszej kolejności podkreślić trzeba, że prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej wówczas, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 P.p.s.a.). Nie ulega zatem wątpliwości, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi wyjątek od zasady ich ponoszenia, mający zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy jest to konieczne dla zapewnienia stronie prawa do sądu. Co więcej, ciężar przekonania oceniającego do zasadności żądania spoczywa na wnioskodawcy, a wykazanie przezeń zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy sprawia, że weryfikacja ta może (ale nie musi) być dla niego pozytywna. Jest zatem oczywiste, że wnioskodawca powinien podjąć wszelkie starania, by przedstawiony materiał dowodowy był zupełny, spójny i aktualny, a minimum staranności wymagane w tym względzie sprowadza się do należytego wykonania wezwania do uzupełnienia danych wniosku. Wezwanie to ma bowiem na celu usunięcie wątpliwości, jakie zaistniały w wyniku analizy danych już zaprezentowanych. Służy ono ukierunkowaniu dalszych działań strony, chcącej wykazać, że w jej przypadku zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy. Zarazem nie jest ono wyrazem dowolności, gdyż podstawę do jego skierowania stanowi art. 255 P.p.s.a. Wydaje się więc zrozumiałe, że to w interesie wnioskodawcy leży, by wątpliwości, sformułowane w ramach wspomnianego wezwania, zostały usunięte. Zarazem podkreślić trzeba, że skład orzekający nie ma obowiązku poszukiwania dowodów przemawiających za uwzględnieniem żądania. Jego zadaniem jest natomiast ocena zasadności wniosku wedle ustawowych przesłanek i w oparciu o zaprezentowany przez stronę materiał źródłowy. Wybiórcza prezentacja tej dokumentacji stanowi zatem wystarczający powód odmownego załatwienia żądania, gdyż uniemożliwia ona poznanie rzeczywistej sytuacji, w jakiej wnioskodawca się znajduje, a tym samym stwierdzenie, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego wynika, że powodem tego rozstrzygnięcia było nieprzedstawienie jakichkolwiek materiałów źródłowych pozwalających na poznanie sytuacji skarżącej spółki, w tym jej zdolności płatniczej. Spółka nie zaprezentowała ich ani w odpowiedzi na wezwanie, ani też nie uczyniła tego na etapie złożenia sprzeciwu. Z tego względu uznać należało, że przedstawiona ocena referendarza zachowuje swą aktualność także obecnie. Wymaga ona pełnej akceptacji, albowiem, jak wyżej wspomniano, brak stosownej dokumentacji źródłowej uniemożliwia zweryfikowanie, czy w przypadku spółki rzeczywiście zachodzą przeszkody pozbawiające ją możności poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Samo złożenie oświadczenia tym zakresie jest niewystarczające. Natomiast podjęte próby usprawiedliwienia opisanej bierności procesowej istotnie nie zasługują na uwzględnienie, albowiem – jak trafnie dostrzegł referendarz sądowy – są one mało wiarygodne. Trudno bowiem uznać, by jedyny wspólnik spółki, na którym spoczywał obowiązek prowadzenia jej spraw, będący obecnie jej likwidatorem nie dysponował aktualną dokumentacją finansową tego podmiotu. Nie sposób też zgodzić się z twierdzeniem, by nie był on w stanie przedstawić tych dokumentów (np. zeznania podatkowego), które dotyczą wyłącznie jego. W świetle powyższych uwag zaskarżone postanowienie referendarza sądowego należało uznać za prawidłowe i jako takie utrzymać w mocy, co też uczyniono na podstawie art. 260 p.p.s.a. Z tych względów wydanie niniejszego orzeczenia stało się konieczne