I SA/Gl 868/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Machcińska, Sędzia NSA Eugeniusz Christ (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Kandut, Protokolant Katarzyna Czabaj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2018 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. (dalej Zakład) na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2017. 1257), zwanej dalej k.p.a., w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2017. 1778), zwanej dalej u.s.u.s. lub ustawą, utrzymał w mocy decyzję [...] Zakładu z [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. Uzasadniając rozstrzygnięcie Zakład wskazał, że decyzją z [...] odmówił panu J.S. (dalej strona lub zobowiązany) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od października 2006 r. do czerwca 2011 r., na ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2007 r. do czerwca 2011 r. oraz na Fundusz Pracy za okres od października 2006 r. do czerwca 2011 r. W dniu 27 marca 2018 r. strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku tym wskazała swoją trudną sytuację finansową. Oświadczyła, że nie posiada dochodu, z którego mogłaby opłacać składki oraz, że nie posiada żadnego majątku. Od 7 marca 2013 r. zobowiązany jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w B. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Mieszka z 82-letnia matką, która ze względu na przebyty [...] wymaga jego opieki. Powołał się również na swój zły stan zdrowia i wiek, który jest przyczyną trudności w znalezieniu pracy. Jest po operacji [...], zmaga się z chorobą [...]. W piśmie o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek wyjaśnił, że Ośrodek Pomocy Społecznej odmówił pomocy w związku z tym, że mieszka razem z matką, która pobiera emeryturę i osiągany dochód spowodował, że zasiłek mu nie przysługuje. Dodatkowo wyjaśnił, że podając zadłużenia jakie posiada wobec innych wierzycieli nie miał na celu przedstawienia, że są one ważniejsze od zobowiązań wobec ZUS, a miały wskazać jak wielka jest jego niewypłacalność. W przekonaniu zobowiązanego z tak wielkimi długami nigdy nie uda się mu spłacić wierzycieli. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu składek nie dołączył żadnych nowych dokumentów. Rozpatrując wniosek z 27 marca 2018 r. dokonano analizy sytuacji materialno-bytowej zobowiązanego, a także oceny jego sytuacji rodzinnej i zdrowotnej na podstawie dokumentów przedłożonych przez niego przed wydaniem decyzji nr [...] z [...], oświadczeń, jak również na podstawie własnych ustaleń prowadzonych w toku postępowania wyjaśniającego. Zakład podał, że do wniosku o umorzenie należności z tytułu składek z 3 stycznia 2018 r. zobowiązany złożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej z 3 stycznia 2018 r., zaświadczenie o wymeldowaniu z pobytu stałego wydane przez Urząd Gminy w P., dwa zaświadczenia z 15 stycznia 2018 r. wydane przez Powiatowy Urząd Pracy w B., Wyrok Sądu Okręgowego w K. sygn. akt: [...] z [...], akt notarialny dotyczący umowy majątkowej małżeńskiej z [...], wyniki badań RTG z 3 listopada 2016 r., 30 października 2017 r. oraz 27 grudnia 2017 r., wyniki badań USG z 23 listopada 2016 r. oraz 8 stycznia 2018 r., wyniki badania laboratoryjnego, konsultację szpitalną w O. z 14 grudnia 2017 r. wydaną przez Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr [...] w K. , kartę informacyjną z 12 października 2016 r. Zakład ustalił, że w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 29 czerwca 2011 r. zobowiązany prowadził działalność gospodarczą. Działalność ta została wykreślona z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 1 października 2012 r. W związku z prowadzoną działalnością gospodarczą na koncie strony powstały zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od października 2006 r. do czerwca 2011 r., na ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2007 r. do czerwca 2011 r., na Fundusz Pracy za okres od października 2006 r. do czerwca 2011 r. W związku z powstałym zadłużeniem zostało wszczęte przymusowe dochodzenie przedmiotowych należności. Aktualnie postępowanie egzekucyjne prowadzone jest przez organ egzekucyjny. Zakład stwierdził, że na podstawie zgromadzonej dokumentacji dokonał oceny sytuacji osobistej i materialnej zobowiązanego ustalając, że jest on rozwiedziony, posiada zobowiązania wobec innych wierzycieli, które nie są spłacone. Wymienił zobowiązanie z tytułu podatków w wysokości 50 000 zł oraz inne zobowiązania kredytowe w bankach na łączną kwotę około 700 000 zł. Zgodnie z pismem Ośrodka Pomocy Społecznej z 22 stycznia 2018 r. nie korzysta z pomocy tego Ośrodka. Następnie Zakład przytoczył treść art. 28 ust. 3 u.s.u.s. podnosząc, że w stosunku do strony opisane w tym przepisie przesłanki nie zachodzą. Ponadto, jak zauważył Zakład, możliwość umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności została określona w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i w wydanym na tej podstawie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003. 141. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem". Przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 rozporządzenia w szczególności zalicza przypadki: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zakład stwierdził, że uznaniowy charakter decyzji podejmowany w sprawie o umorzenie oznacza, że organ orzekający może, ale nie jest zobowiązany do wydania decyzji uwzgledniającej w całości żądanie strony, pomimo zaistnienia określonych w przepisach prawnych przesłanek. Składki na ubezpieczenie społeczne mają bowiem charakter należności publicznoprawnych i dlatego ZUS zobligowany jest do zachowania szczególnej ostrożności w dysponowaniu nimi. Zaznaczył, że we wskazanym zakresie umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych i wyjątkowych zaistniałych w nadzwyczajnych okolicznościach, spowodowanych działaniem czynników niezależnych od sposobu postępowania płatnika, a więc sytuacji gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się z zobowiązania względem ZUS. Podkreślenia wymaga także, iż umorzenie zaległości jest najdalej idącą ulgą w spłacie ciążących zobowiązań składkowych, udzielonych przez organy administracji publicznej. Jej przyznanie powoduje bowiem rezygnację w całości lub części należnych Skarbowi Państwa dochodów. A zatem zaistnieć muszą niezależne od strony zdarzenia losowe, które będą przemawiać za umorzeniem zaległości ze względu na przedstawioną sytuację wnioskodawcy. W wyniku przeprowadzonej analizy i oceny materiału dowodowego Zakład stwierdził, że nie zaistniały okoliczności, które uzasadniałyby umorzenie należności. Zakład podkreśla, że trudna sytuacja w jakiej znajduje się zobowiązany nie może przesądzać o automatycznej zgodzie ZUS na umorzenie wnioskowanych należności. Stwierdził, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do strony zastosowania, ponieważ nie prowadzi już działalności gospodarczej. Analizując sytuację finansową strony Zakład ustalił, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie ma w stosunku do niej zastosowania. Trudności finansowe, na które powołuje się zobowiązany we wniosku nie mają trwałego charakteru i nie mogą stanowić przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Zobowiązany jest w wieku aktywności zawodowej i nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy lub orzeczeniem ustalającym stopień niepełnosprawności. W związku z powyższym nie można przyjąć, że aktualny brak zatrudnienia jest stanem trwałym. Dodatkowo w przedmiotowej sprawie nie stwierdzono, a zobowiązany nie udowodnił, aby był w bardzo trudnej sytuacji materialnej, na którą się powołuje. Zgodnie z pismem z 22 stycznia 2018 r. Ośrodka Pomocy Społecznej nie korzysta on z pomocy tego Ośrodka. Ośrodek odmówił pomocy w związku z tym, że strona mieszka razem z matką, która pobiera emeryturę i wysokość świadczenia powoduje, że zasiłek stronie nie przysługuje. Oznacza to, że zobowiązany nie znajduje się w sytuacji ubóstwa, które oznacza trwałe zagrożenie dalszej egzystencji poprzez niezapewnienie minimum socjalnego określonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych oraz gdy po uiszczeniu należności osoba zobowiązana nie będzie dysponowała wraz z najbliższą rodziną środkami finansowymi pozwalającymi na zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych. Zobowiązany nie udokumentował konieczności sprawowania opieki nad członkami najbliższej rodziny uniemożliwiającej lub w znacznym stopniu ograniczającej mu pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków. W związku z powyższym można wnioskować, że aktualny brak zatrudnienia nie jest stanem trwałym, a wskazane problemy zdrowotne nie przekreślają podjęcia zatrudnienia, zatem istnieje realna szansa na poprawę sytuacji finansowej. Bazując na zgromadzonym materialne dowodowym Zakład stwierdził, że sytuacja materialna, rodzinna i zdrowotna w gospodarstwie domowym zobowiązanego, nie wykazuje symptomów pogłębiających się trudności, z uwagi na które spłata należności nie byłaby możliwa. W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarżący wskazał, że nie posiada dochodu, z którego mógłby spłacić składki. Nie posiada żadnego majątku, jest po rozwodzie od 2009 r., od 7 marca 2018 r. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku. Mieszka z 82 letnią matką, która jest po [...] i "ma krótką pamięć". Jego stan zdrowia jest zły zmaga się z chorobą [...]. Ośrodek Pomocy Społecznej odmówił mu pomocy w związku z tym, że mieszka razem z matką, która pobiera emeryturę i osiągany dochód spowodował, że zasiłek nie przysługuje. Urząd Skarbowy stwierdził, że nie ma możliwości ściągnięcia należności. Odpowiadając na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie. Na rozprawie w dniu 15 listopada 2018 r. skarżący okazał decyzję MOPS przyznającą mu zasiłek celowy w kwocie 350 zł i bon w kwocie 300 zł oraz na zakup wyżywienia w kwocie 60 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Oceniając legalność zaskarżonej decyzji wskazać należy, że dotyczyła ona odmowy umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne (od października 2006r.), zdrowotne (od listopada 2007 r.) oraz fundusz pracy (od października 2006 r.) do czerwca 2011 r. Wydając rozstrzygnięcie Zakład ustalił, że w sprawie nie zachodzą przesłanki opisane w art. 28 ust. 3 ustawy, zaś oceniając możliwość zastosowania jej art. 28 ust. 3a i wydanego na podstawie tego przepisu rozporządzeniem uznał, że również opisane w § 3 rozporządzenia warunki nie zaistniały co oznaczało niemożność udzielenia wnioskowanej ulgi. Zdaniem Zakładu zobowiązany nie wykazał, że znajduje się w sytuacji ubóstwa, nie udokumentował konieczności sprawowania opieki nad 82 letnią matką uniemożliwiającej lub w znacznym stopniu ograniczającej zobowiązanemu pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków. Zakład stwierdził ponadto, że aktualny brak zatrudnienia zobowiązanego nie jest stanem trwałym, a wskazane problemy zdrowotne nie przekreślają podjęcia zatrudnienia skoro zobowiązany jest w wieku aktywności zawodowej i nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy lub ustalającym stopień niepełnosprawności. Zakład ustalił, że skoro zobowiązany nie korzysta z pomocy MOPS, gdyż dochody z emerytury matki, z którą zamieszkuje powodują, że zasiłek mu nie przysługuje, to tym samym ma zapewnione minimum socjalne. Dokonując tych ustaleń Zakład w żaden sposób nie odniósł się do dokumentów złożonych przez stronę, w tym dokumentacji lekarskiej obrazującej jego stan zdrowia, nie uwzględnił faktu, że zobowiązany od 7 marca 2013 r. jest zarejesrtowany w PUP jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, że nie osiąga żadnego dochodu ani nie ma majątku czy też tego, że mieszka z 82 letnią matką po [...]. Zakład nie ocenił również zadłużenia strony, które według oświadczenia zobowiązanego wynosi ok. 750. 000 zł (podatki 50.000 zł, zobowiązanie kredytowe 700.000 zł), nie ocenił nawet zadłużenia wobec ZUS, co więcej nie określił wysokości tego zadłużenia. W żaden sposób nie ustalił rzeczywistej sytuacji materialnej strony, poprzestając na informacji o emeryturze jego matki i braku udzielenia pomocy socjalnej. Nie uzasadnił z jakich przyczyn uznał, że 82 letnia osoba po przebytym [...] nie wymaga pomocy osoby trzeciej co wydaje się być oczywiste. Nie uzasadnił także, dlaczego jego zdaniem wykazane przez zobowiązanego schorzenia nie mają wpływu na podjęcie zatrudnienia i dlaczego wiek zobowiązanego sprzyja zatrudnieniu. Sąd zauważa, że zaskarżona decyzja, w zakresie kontroli sądu administracyjnego, podlega badaniu w granicach ustalenia czy jej wydanie poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności faktyczne mogące mieć istotny wpływ na ustalenie istnienia przesłanek do zastosowania wnioskowanej ulgi oraz na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności składkowych. Zakres niezbędnych ustaleń, które zobligowany jest uczynić organ wydający decyzję wynika z przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie. Na gruncie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia przesłanką uzasadniającą umorzenie należności jest ustalenie, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dokonując oceny w zakresie zaistnienia tej przesłanki organ powinien porównać stwierdzoną sytuację materialną strony z wysokością zaległej należności z tytułu składek na ubezpieczenia, zestawić wysokość dochodu uzyskanego przez stronę i członków jej rodziny w rozumieniu § 3 ust. 2 rozporządzenia z niezbędnymi kosztami utrzymania jej i najbliższych w celu ustalenia czy jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez niedostatku (patrz wyrok NSA z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt II GSK 1498/17). "Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji" (tak wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2018 r. sygn. akt I GSK 1757/18). "Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (...) należy także mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużenia" (tak wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 27 lutego 2018 r. sygn. akt III SA/Wr 836/17). "Nawet jeżeli wnioskodawca rzeczywiście nie przedłożył do wniosku żadnego zaświadczenia lub orzeczenia lekarskiego, że jego sytuacja zdrowotna uniemożliwiła mu uzyskanie środków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i spłatę należności, to jeżeli sytuacja ta została mimo to udokumentowana przez wnioskodawcę w aktach sprawy i pozostaje w bezpośrednim związku z możliwością podjęcia przez niego pracy, a w konsekwencji spłatę rzeczonego zadłużenia, to ZUS winien powyższe okoliczności przeanalizować w kontekście ich wpływu na umorzenie" (tak wyrok WSA w Krakowie z dnia 23 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 1082/17). Warto przy tym dodać, że "Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s ustanawia wyjątek od reguły i przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności" (tak wyrok NSA z dnia 2 września 2016 r. sygn. akt II GSK 553/15). Nie można również zasadnie twierdzić, że brak uprawnień do korzystania z pomocy społecznej wyklucza możliwość zaistnienia przesłanki umorzenia przedmiotowych należności. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że organy naruszyły przepisy postępowania w zakresie postępowania dowodowego, a w szczególności art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., które miały istotny wpływ na wynik sprawy i na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2018. 1302) orzekł jak w wyroku. Rozpoznając sprawę ponownie organ dokona pełnej i prawidłowej analizy zebranych w sprawie dowodów, uzupełni je w przypadku zaistnienia takiej potrzeby w granicach niezbędnych do rozpoznania sprawy w tym zaistnienia przesłanek umorzeniowych przy uwzględnieniu poczynionych wyżej wywodów.