I SA/Gl 907/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Przemysław Dumana (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi E. M. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. Nawiązując do wezwania do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w kwocie [...] zł za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, skarżący wniósł o zwolnienie z obowiązku uiszczenia tej opłaty. W piśmie wskazał, że jedynym źródłem jego dochodu jest zasiłek emerytalny w wysokości [...] zł netto. Jednocześnie oświadczył, że ponosi miesięczne wydatki w kwocie około [...] zł, nie licząc opału na zimę i kosztów konserwacji urządzeń, a nadto około [...] zł miesięcznie wydaje na lekarstwa. Poinformował również, że pomaga finansowo rodzinie. Ponieważ wniosek ów nie został wyrażony w przewidzianej prawem formie, wezwaniem z dnia 16 lipca 2008 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do złożenia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie siedmiu dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Odpowiadając w terminie na wezwanie, skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, adwokata, doradcy podatkowego "wg uznania Sądu". W treści uzasadnienia wskazał, że z uwagi na nieznajomość przepisów prawa, nie może "skutecznie bronić swoich interesów". Z treści wniosku wynika, że nie posiada on majątku, poza domem i budynkami gospodarskimi do remontu oraz gruntem rolnym o powierzchni [...] ha. Dochód miesięczny wnioskodawcy stanowi kwota [...] zł netto. Ponadto powtórzył on, że ponosi wydatki miesięczne w wysokości [...] zł – na utrzymanie gospodarstwa domowego oraz posesji, [...] zł – na leczenie i zakup leków oraz [...] zł "lub więcej" – na pomoc wnuczętom. Wezwaniem doręczonym w dniu 29 sierpnia 2008 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego (wskazano przy tym, że w tym celu należy nadesłać "odcinek" emerytury za ostatni miesiąc lub odpis decyzji w sprawie ostatniej waloryzacji tego świadczenia, a nadto zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy – pkt 1 wezwania), przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont (pkt 2), nadesłanie odpisu zeznania podatkowego złożonego przez skarżącego za rok 2007 (pkt 3), przedstawienie zaświadczenia udzielającego odpowiedzi na pytanie o to, czy skarżący otrzymuje dopłaty związane z posiadanym przez niego gospodarstwem rolnym, a jeśli tak, to w jakiej wysokości (pkt 4), nadesłanie dokumentów dotyczących stanu zdrowia skarżącego oraz sprecyzowanie miesięcznej wysokości wydatków związanych z leczeniem, w szczególności z zakupem leków, i wykazanie tych wydatków za pomocą faktur VAT, paragonów wystawionych przez apteki, szpitale, przychodnie itp. (pkt 5) oraz udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego (pkt 6). Ponadto pismo zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym siedmiodniowym terminie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Postanowieniem z dnia 7 października 2008 r. referendarz sądowy postanowił odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowienie skarżący złożył sprzeciw, w treści którego wskazał, że z uwagi na brak żądanych dokumentów nie mógł ich nadesłać w zakreślonym terminie. Nawiązując do pkt 2 wezwania, oświadczył, że "jeżeli konto bankowe nie wykazuje operacji, to skarżący nie otrzymuje wyciągów bankowych". Wskazał przy tym, że wyciągi bankowe za miesiąc lipiec, sierpień i wrzesień otrzymał w dniu 22 października 2008 r. Na dowód powyższego załączył kserokopię potwierdzenia salda z A w O., zgodnie z którym saldo na koniec dnia 2007.12.31 wynosiło [...]. Załączył on również kserokopię pisma z dnia 17 stycznia 2008 r. Banku A w O., wzywające go do uzupełnienia środków na rachunku, celem opłacenia prowizji za jego prowadzenie oraz kserokopie wyciągów z rachunku bankowego: za okres od 2008.07.31 do 2008.07.31, zgodnie z którym saldo początkowe wynosiło [...] zł, a końcowe [...] zł, za okres od 2008.08.29 do 2008.08.29 – saldo początkowe wynosiło [...] zł, a końcowe [...] zł za okres od 2008.09.30 do 2008.09.30 – saldo początkowe wynosiło [...] zł, a końcowe [...] zł. W każdym z tych miesięcy jedyną wykonywaną operacją było pobranie prowizji za prowadzenie rachunku w kwocie [...] zł. Odnosząc się do pkt 4 wezwania, wnioskodawca oświadczył, że pracownik B poinformował go, że w pierwszym kwartale 2009 r. otrzyma decyzję informującą go o przyznaniu pomocy finansowej na 2008 r. Wobec tego załączył kserokopię decyzji z dnia [...], przyznającej mu kwotę [...] zł tytułem pomocy finansowej na rok 2007. Nadto w treści pisma oświadczył, że "koszty utrzymania kultury użytków zielonych przewyższają dochód z dotacji, a innych dochodów z tych użytków nie było i nie ma". Oświadczył przy tym, że nie może przedłożyć faktur ani rachunków za usługi koszenia traw, gdyż czynności te "wykonują odpłatnie rolnicy (...) bez wystawiana jakichkolwiek pokwitowań z tytułu wykonanych usług". Odpowiadając na wezwanie dotyczące nadesłania dokumentów związanych ze stanem zdrowia oraz sprecyzowania wydatków ponoszonych na leczenie (pkt 5 wezwania), skarżący oświadczył, że takich dokumentów "nie archiwizował". Wobec tego nadesłał jedynie te dokumenty, które po otrzymaniu wezwania uzyskał w poszczególnych przychodniach. Jednocześnie wyraził swoje zdumienie wobec wezwania o faktury oraz paragony, gdyż ich nie zachowywał. Niemniej jednak do pisma załączył kserokopie rachunków za miesiące od czerwca do sierpnia oraz październik na łączną kwotę [...] zł, w tym [...] zł – czerwiec, [...] – lipiec, [...] zł – sierpień, [...] – październik, [...] zł – data nieczytelna. W piśmie oświadczył, że ponosi dodatkowo koszty zakupu m. in. leków wspomagających w kwocie około [...] zł. Nawiązując zaś do udokumentowania wydatków z tytułu opłat stałych związanych z utrzymaniem gospodarstwa, oświadczył, że nadesłanie faktur lub rachunków jest niemożliwe, z uwagi na fakt, że prace dotyczące utrzymania nieruchomości są wykonywane przez pracowników dorywczych, przeważnie osoby bezrobotne, od których jego zdaniem "trudno wymagać faktur, rachunków oraz jakichkolwiek pokwitowań". W załączeniu przedłożył dokumenty opłat stałych, z których wynika, że miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego wynoszą około [...] zł (na kwotę tę składają się przedstawione przez skarżącego kserokopie rachunków m. in. za: czynsz, abonament za telefon, opłaty za dostawę energii, rozliczenie za zużycie wody). Wnioskodawca załączył też odcinek emerytury za miesiąc wrzesień 2008 r., z którego wynika, że otrzymuje on kwotę [...] zł oraz odpis zeznania podatkowego za 2007 r., wyjaśniając przy tym w piśmie, że "dochód wykazany w zeznaniu nie uwzględnia potrąceń z tytułu zajęcia komorniczego i zajęcia Urzędu Skarbowego". Według rocznego obliczenia podatku skarżący uzyskał przychód w kwocie [...] zł. Skarżący uiścił wpis od skargi w kwocie [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy stwierdzić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej ppsa) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli stosownie do art. 245 § 2 ppsa obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ponadto podkreślić należy, że z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Ewentualne przyznanie prawa pomocy stronie w tym zakresie należy traktować jako odstępstwo od przywołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić najpierw oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Powyższe oznacza, iż w ramach planowania wydatków strona skarżąca, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 1 września 2004 r., sygn. akt II SA/Gd 296/04, LEX nr 203311). Przystępując do oceny złożonego wniosku, odnotować trzeba, że nie wynika z niego, aby sytuacja materialna wnioskodawcy nie pozwoliła mu na partycypowanie w kosztach postępowania. Skarżący otrzymuje bowiem regularnie kwotę [...] zł, zgodnie z nadesłanym przekazem pocztowym (a więc w wysokości wyższej niż wskazano we wniosku). Nie ulega więc wątpliwości, że skarżący posiada stałe źródło utrzymania, które przewyższa wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalonego rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 11 września 2007 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2008 r. (Dz. U. 2007 Nr 171, poz. 1209), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2008 r. Przywołać w tym miejscu należy orzecznictwo, zgodnie z którym strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, niepubl.). Nadto, oceniając zasadność wniosku trzeba mieć na uwadze z jednej strony wysokość obciążeń finansowych w danym postępowaniu (na obecnym jest to opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku w kwocie [...] zł), a z drugiej szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżącego. W tym kontekście przyjdzie odnotować, że skarżący znajduje się w sytuacji, która pozwala mu na pokrycie tych kosztów. Przede wszystkim uzyskuje on dochód, który wielokrotnie przewyższa wysokość tej opłaty. Nie bez znaczenia jest też fakt, że w tej samej wysokości skarżący uiścił wpis od skargi. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego wynoszą około [...] zł. Należy jednak w tym miejscu zauważyć, że nie odbiegają one od kosztów zwyczajowo ponoszonych przez inne podmioty, w tym mające mniejsze dochody. Nadto doliczyć należy koszty zakupu lekarstw w kwocie około [...] zł (taką kwotę podał skarżący zarówno w piśmie z dnia 9 lipca 2008 r., jak i formularzu wniosku), wydatki związane z pomocą rodzinie w kwocie około [...] zł oraz wydatki związane z utrzymaniem posesji w kwocie około [...] zł, jak wskazano we wniosku. Trudno natomiast odnieść się do oświadczenia zawartego w sprzeciwie, dotyczącego "potrąceń z tytułu zajęcia komorniczego i zajęcia Urzędu Skarbowego", gdyż skarżący nie nadesłał żadnej dokumentacji w tym zakresie, pomimo informacji zawartej w tym piśmie. Różnica zatem miesięcznego dochodu i wydatków daje kwotę około [...] zł. Przyznając zaś prawo pomocy, należy mieć na uwadze, że jest ono formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, w której zdobycie przez stronę środków jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, niepubl.). Reasumując, wnioskodawca nie wykazał, że jest osobą na tyle ubogą, iż jego rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają mu wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Nadto godzi się zauważyć, że odmowa przyznania prawa pomocy nie pozbawia skarżącego możliwości złożenia wniosku do prezesa wojewódzkiego sądu administracyjnego o umorzenie lub rozłożenie opłaty na raty w trybie przewidzianym w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu umarzania, odraczania i rozkładania na raty oraz cofania odroczenia lub rozłożenia na raty nieuiszczonych należności sądowych orzeczonych w postępowaniu przed sądem administracyjnym, (Dz. U. Nr 221, poz. 2194). Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ppsa orzekł jak w sentencji.