II SA/Gl 1000/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi E. W. (W.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 marca 2024 r. nr 010070/680/132006/2022 w przedmiocie rodzinnego kapitału opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku z dnia 22 maja 2023 r. Zaskarżoną decyzją z dnia 20 marca 2024 r nr 010070/680/132006/2022 wydaną przez po rozpatrzeniu odwołania E.W. (W.) (strona, skarżąca) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 maja 2023 r., uchylającej prawo do świadczenia w postaci rodzinnego kapitału opiekuńczego (RKO) na dziecko Z.U., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Prezes ZUS na podstawie zebranej dokumentacji w sprawie stwierdził bowiem, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ najstarsze dziecko w rodzinie skarżącej tj. M.W. od dnia [...] r. przebywał w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Zgodnie zaś z ustawą o rodzinnym kapitale opiekuńczym powoduje to, że nie można uznać go jako członka rodziny. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS przytoczył art. 3 oraz art. 4 ust. 1 ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym, według którego świadczenie przysługuje matce lub ojcu na drugie i każde następne dziecko w rodzinie pod warunkiem, że zamieszkuje i pozostaje ono na jego utrzymaniu. Następnie wskazał, że według dokumentacji zgromadzonej w aktach prawy w dniu 1 stycznia 2022 r. strona złożyła w ZUS wniosek o rodzinny kapitał opiekuńczy na dziecko Z.U., w którym jako starsze dziecko strona wskazała M.W.. Po rozpatrzeniu tego wniosku informacją z dnia 20 lutego 2022 r. stronie przyznano prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego na ww. dziecko. Prezes ZUS wyjaśnił także, że w dniu 19 maja 2023 r. na ramach przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że starsze dziecko wskazane we wniosku tj. M.W. od dnia [...] r. znajduje się w placówce opiekuńczo-wychowawczej, która zgodnie z art. 93 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej jest instytucjonalną formą pieczy zastępczej. Oznacza to, ze ww. dziecko w świetle przepisów ustawy o RKO, nie może być uznane za członka rodziny. W tej sytuacji decyzją z dnia 22 maja 2023r. organ I instancji uchylił stronie prawo do świadczenia rodzinnego kapitału opiekuńczego na dziecko Z.U. Organ odwoławczy wskazał także, że w dniu 3 czerwca 2023 r. strona wniosła odwołanie, w którym wyjaśniła, że w rodzinie znajduje się jeszcze jedno starsze dziecko tj. Z.U. Jednakże według Prezesa ZUS stronie nie przysługuje prawo do RKO, gdyż dziecko to nie zostało wskazane we wniosku jako najstarsze dziecko w rodzinie. Natomiast dziecko wskazane we wniosku jako najstarsze w rodzinie, tj. M.W., nie może być uznane za członka rodziny skarżącej. Strona wniosła skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS, domagając się zmiany decyzji organu I instancji i orzeczenia o jej prawie do RKO. Skarżąca zarzuciła, że decyzja Prezesa ZUS jest błędna. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że nie zgadza się z decyzją Prezesa ZUS, gdyż świadczenie RKO przysługuje na drugie i kolejne dziecko. Wyjaśniła, że w 2021 r. jej syn trafił do ośrodka wychowawczo-opiekuńczego ze względu na sprawy karne i konieczność zabezpieczenia przed jego ucieczką z miejsca zamieszkiwania. Natomiast w dacie składania wniosku ze skarżącą przebywały dwie nieletnie córki. Pomimo tego skarżąca, wypełniając wniosek, jako najstarsze dziecko wpisała syna. Zaakcentowała jednak, że nie było jej intencją wyłudzenie świadczenia, gdyż świadczenie to i tak by się jej należało, gdyby zamiast omyłkowego wpisania syna jako najstarsze dziecko wpisała drugą córkę. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, działając przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Przeprowadzone przez Sąd badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2024 r., poz. 935 dalej "p.p.s.a.") skutkować musi jego uchyleniem. Podstawę materialnoprawną kontrolowanej obecnie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanowiły przepisy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (obecnie: Dz. U. z 2023, poz. 883 ze zm., dalej w skrócie u.r.k.o.). Przepisy tej ustawy został uchylone przez art. 87 ustawy z dnia 15 maja 2024r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka - "Aktywny rodzic" (Dz.U. z 2024 r. poz. 858) i przestały obowiązywać 1 października 2024 r., a zatem już po wydaniu zaskarżonej decyzji. Tymczasem sprawowana przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji następuje według stanu prawnego obowiązującego w dacie jej wydania. Stąd punktem odniesienia przy ocenie kontrolowanej decyzji były obowiązujące w dacie jej wydania przepisy u.r.k.o. Jak stanowi art. 4 ust. 1 u.r.k.o. kapitał przysługuje matce albo ojcu, przez których rozumie się także osobę, która przyjęła dziecko na wychowanie i wystąpiła do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie jego przysposobienia, na drugie i każde kolejne dziecko w rodzinie, jeżeli dziecko to wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca, z uwzględnieniem art. 5 ust. 6. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu celem kapitału jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Wskazać także należy, że kapitał przysługuje od pierwszego dnia miesiąca, w którym dziecko ukończyło 12 miesiąc życia, do ostatniego dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym dziecko ukończy 36 miesiąc życia. Jak stanowi ust. 1 tego przepisu przyznanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych kapitału nie wymaga wydania decyzji. Natomiast jak stanowi ust. 4 Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję w sprawach odmowy przyznania kapitału, uchylenia lub zmiany prawa do kapitału oraz nienależnie pobranego kapitału. Dla porządku przywołać należy art. 8 ust. 1 u.r.k.o., zgodnie z którym postępowanie w sprawie kapitału prowadzi oraz kapitał wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zaakcentować należy, że z przepisów u.r.k.o. wynikają zarówno normy o charakterze proceduralnym jak i normy materialnoprawne, przy czym te ostanie dominują. Postępowanie w sprawie przyznania prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego nie zostało w sposób kompleksowy uregulowane w przepisach u.r.k.o. Zwrócić przy tym należy uwagę, że zgodnie z art. 35 ust. 1 u.r.k.o. w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, przy czym organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Stosownie zaś do ust. 2 tego przepisu do rozpoznania spraw sądowo-administracyjnych w rozumieniu ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma miejsce zamieszkania osoba ubiegająca się lub otrzymująca kapitał. W realiach rozpoznawanej sprawy skarżącej pierwotnie przyznano prawo do świadczenia w postaci rodzinnego kapitału opiekuńczego. Jak wynika z akt sprawy nastąpiło to w drodze informacji o przyznaniu świadczenia. Jednak następnie ZUS uchylił przyznane prawo. Organ ten stwierdził bowiem, że dziecko wskazane we wniosku o rodzinny kapitał opiekuńczy jako najstarsze dziecko w rodzinie nie jest członkiem rodziny skarżącej. Skarżąca w odwołaniu przyznała tę okoliczność, potwierdzając, że jej syn przebywa w placówce opiekuńczej. Jednak córka, na którą uzyskała świadczenie RKO, po pominięciu najstarszego syna i tak jest drugim dzieckiem w rodzinie, gdyż wraz ze skarżącą zamieszkuję jeszcze inna, dziesięcioletnia córka. Pomimo przedstawienia tych wyjaśnień przez skarżącą Prezes ZUS po rozpatrzeniu jej odwołania utrzymał w mocy decyzję organu I instalacji. Jako zaś argument za takim rozstrzygnięciem wskazał na treść wniosku, w oparciu o który skarżącej przyznano sporne świadczenie. We wniosku tym skarżąca wskazała jako najstarsze dziecko w rodzinie swojego syna, mimo że ten z nią nie zamieszkiwał. Dla organu odwoławczego sposób wypełnienia wniosku miał zaś charakter rozstrzygający o zasadności uchylenia przyznanego wcześniej prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego. W ocenie Sądu rozstrzygnięcie organów obu instancji są jednak wadliwe. Pomimo bowiem wyjaśnień złożonych przez odwołującą, a dotyczących jej sytuacji rodzinnej i tego, że zamieszkuje z jeszcze jedną córką (w wieku 10 lat), organy zamiast ustalić rzeczywisty stan faktyczny przyjęły ściśle formalistyczne podejście i oparły się wyłącznie o treść wniosku. Tymczasem w ocenie Sądu o tym, czy w realiach rozpoznawanej sprawy spełnione zostały przesłanki do nabycia rodzinnego kapitału opiekuńczego powinna rozstrzygać rzeczywista sytuacja rodzinna skarżącej. W sytuacji zaś rozbieżności pomiędzy treścią złożonego wniosku (a w istocie formularza, na którym złożono wniosek) a rzeczywistym stanem faktycznym, o nabyciu omawianego tutaj prawa powinien rozstrzygać rzeczywisty stan faktyczny. Jest to zresztą konsekwencja obowiązującej na gruncie k.p.a. zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.). Nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie skarżąca błędnie wypełniła formularz, przy wykorzystaniu którego ubiegała się o przyznanie spornego świadczenia. Jednak w sytuacji wykrycia przez organ tego błędu jego obowiązkiem było ustalenie, czy w przypadku prawidłowego (tj. zgodnego ze stanem faktycznym, w szczególności sytuacją rodzinną skarżącej) wypełnienia formularza, skarżącej przysługiwałoby sporne świadczenie. Takich ustaleń organy jednak zaniechały. Tym samym doszło naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku bowiem gdyby po prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu dowodowym potwierdziły się twierdzenia skarżącej co do faktu zamieszkiwania z jeszcze jedną, starszą córką, to odpadłaby podstawa do uchylenia uprzednio przyznanego świadczenia postaci rodzinnego kapitału opiekuńczego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., a to wobec wniosku organu odwoławczego i jednocześnie braku żądania ze strony skarżącej o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Rozpatrując zaś ponownie sprawę organ na zasadzie art. 153 p.p.s.a. związany będzie oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym wyroku, w tym przede wszystkim ustali, czy, tak jak twierdzi skarżąca, w skład jej rodziny wchodzi i razem zamieszkuje wskazana przez nią starsza córka, a tym samym zweryfikuje, czy córka której dotyczy sporne świadczenie, w okresie na który pierwotnie przyznano świadczenie, była drugim dzieckiem w rodzinie w rozumieniu u.r.k.o.