II SA/Gl 1006/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Protokolant referent Renata Pacewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2023 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 12 kwietnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/769/2023/7180 w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy P. z dnia 8 lutego 2023 r. nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej J. P., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy P. z dnia 8 lutego 2023 r., odmawiającą skarżącej całkowitego umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 25 stycznia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej kwocie 21.424,00 zł oraz ustawowych odsetek i kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 maja 2015 r. w łącznej kwocie 18.600,00 zł. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wójt Gminy P. decyzją z dnia 9 listopada 2018 r. uznał świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącej za okres od 25 stycznia 2010 r. do 31 maja 2015 r., w łącznej wysokości 40.024,00 zł, za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej od powyższej decyzji, decyzją z dnia 7 stycznia 2019 r. uchyliło pkt 6 decyzji z dnia 9 listopada 2018 r. i w tym zakresie zobowiązało skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 25 stycznia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. w łącznej wysokości 21.424,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 maja 2015 r. w łącznej wysokości 18.600,00 zł. W pozostałym zakresie Kolegium utrzyma w mocy decyzję organu I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, prawomocnym wyrokiem z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 489/19, oddalił skargę na decyzję SKO z dnia 7 stycznia 2019 r. Następnie, na skutek wniosku skarżącej z dnia 25 lutego 2020 r. organ I instancji wydał w dniu 15 czerwca 2020 r. decyzję, którą odmówił umorzenia części kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 25 stycznia 2010 r. do 30 czerwca 2013 r. oraz ustawowych odsetek i kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 1 lipca 2013 r. do 31 maja 2015 r. i kwoty te rozłożył na raty. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją SKO z dnia 24 lipca 2020 r. Prawomocnym wyrokiem z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1171/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę skarżącej na decyzję SKO z dnia 24 lipca 2020 r. Dnia 14 listopada 2022 r. do organu I instancji wpłynął kolejny wniosek skarżącej o umorzenie przedmiotowych należności. Skarżąca argumentowała, że opiekuje się niepełnosprawną od urodzenia córką (urodzoną w [...] r.), której egzystencja jest całkowicie uzależniona od skarżącej. Sama skarżąca jest osobą w podeszłym wieku (72 lata ), cierpiącą na liczne schorzenia. Gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem (77 lat), zamieszkując w domu będącym przedmiotem ich współwłasności małżeńskiej, dostosowanym do potrzeb córki. Skarżąca podkreśliła, że nieruchomość ta ma w przyszłości stanowić zabezpieczenie dożywotniej opieki nad córką. Skarżąca podała, że w ostatnim czasie straciła syna na skutek przedwczesnej śmierci, wobec czego wyłącznie na jej barkach spoczywa obowiązek opieki nad córką. Jej zdaniem sytuacja majątkowa rodziny nie pozwala na zaoszczędzenie jakiejkolwiek kwoty, a nie posiada żadnych oszczędności ani cennych ruchomości. Wydając w dniu 8 lutego 2023 r. decyzję odmawiającą skarżącej całkowitego umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, organ I instancji powołał się na zgromadzoną w sprawie dokumentację przekazaną przez Ośrodek Pomocy Społecznej w P., z której wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe razem z mężem i córką. Młodszy syn miększa w S. i nie pomaga rodzinie w formie usługowej i finansowej. Rodzina zamieszkuje we własnym domu piętrowym, ogrzewanym gazem i sytuacja mieszkaniowa jest dobra. W oparciu o oświadczenie majątkowe skarżącej organ I instancji wskazał, że posiada ona dom o powierzchni 110 m2 wraz z działką w S. Aktem notarialnym z dnia [...] 2021 r. działki w S przy ul. [...] o łącznej wartości 140.000,00 zł podarowane zostały synom skarżącej. Łączny dochód rodziny to kwota 9.560,44 zł (w tym: świadczenie pielęgnacyjne 2.119,00 zł, zasiłek pielęgnacyjny wypłacany dla córki 215,84 zł, renta socjalna córki 1717,98 zł oraz emerytura męża 5.507,62 zł). Natomiast miesięczne wydatki zostały określone na kwotę 6.285,53 (w tym podatek 66,16 zł, energia elektryczna 274,54 zł, gaz 500,00 zł, woda 56,50 zł, wywóz śmieci 78,00 zł , ubezpieczenie samochodu 83,33 zł, zakup paliwa 500, zł, telefon z internetem 134,00 zł, leki 700,00 zł, wywóz nieczystości płynnych 75,00 zł, składka na stowarzyszenie 5,00 zł, środki czystości i pampersy 200,00 zł, PZU Życie 113,00 zł, wyżywienie 3.500,00 zł. W uzasadnieniu decyzji podano także, że córka skarżącej ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności od urodzenia – na stałe. Skarżąca leczy się neurologicznie oraz choruje na nerwicę i depresję po śmierci syna D. w [...] 2022 r. Również mąż leczy się neurologicznie, a ponadto kardiologicznie i okulistycznie ([...]). Ponadto organ I instancji przywołał treść uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1883/21, którym oddalona została skarga kasacyjna skarżącej wniesiona od wskazanego na wstępie wyroku tut. Sądu z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1171/20. W oparciu o powyższe organ I instancji uznał, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dające podstawę do wydania decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz.U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W ocenie organu I instancji sytuacja materialna rodziny uległa poprawie w odniesieniu do tej, która podlegała uprzedniej ocenie przy wydaniu decyzji z dnia 15 czerwca 2020 r., o rozłożeniu omawianych świadczeń nienależnie pobranych na raty. Wówczas miesięczny dochód rodziny wynosił 4.589,13 zł. Sytuacja bytowa jest stabilna i nie nastąpiły żadne nadzwyczajne okoliczności i niespodziewane sytuacje uniemożliwiające spłatę zadłużenia. Według organu I instancji posiadane środki finansowe pozwalają na spłatę zadłużenia rozłożonego na dogodne raty, leczenie i rehabilitację oraz opłacenie usług opiekuńczych. Z kolei śmierć syna nie miała wpływu na pogorszenie sytuacji materialno-bytowej rodziny. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca poniosła zarzuty naruszenia zarówno przepisów postępowania, jak i art. 30 ust. 9 u.ś.r., ponawiając argumentację zawartą we wniosku. Nadto, jej zdaniem, w sprawie należy zestawić wysokość dochodów z wysokością zadłużenia i wydatkami ponoszonymi na utrzymanie i rozważyć, czy spłata zaległości nie skazuje skarżącej na życie poniżej poziomu egzystencji. Tymczasem nie rozpoznano wniosku o jej przesłuchanie oraz wniosku o umorzenie zobowiązania w części dotyczącej odsetek, których kwota jest znaczna. Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją SKO w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Stwierdziło, że zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na uznanie, iż nie występuje przypadek szczególny uzasadniający zastosowywanie najdalej idącej ulgi w spłacie należności, tj. umorzenie całej kwoty świadczenia. Nie zachodzi także przypadek szczególny, który uzasadniałby umorzenie odsetek. W ocenie organu odwoławczego, w sprawie nie doszło też do naruszenia art. 7, art. 8 i art. 77 k.p.a. Nadto, organ I instancji przy udziale pracownika socjalnego odebrał od skarżącej oświadczenie o stanie majątkowym i przeprowadził diagnozę sytuacji rodziny poprzez wywiad środowiskowy, zatem przeprowadzenie dowodu z przesłuchania skarżącej na te same okoliczności, nie było konieczne. Zdaniem organu odwoławczego dolegliwości skarżącej rzutują na jej stan zdrowia, lecz nie powodują, że jej sytuacja jest szczególna w rozumieniu art. 30 ust. 9 u.ś.r. Tak samo organ ten ocenił przywoływaną przez skarżącą okoliczność opieki nad niepełnosprawną córką. Zdaniem organu posiadany przez rodzinę dochód pozwala uznać, że ma ona możliwość samodzielnego pokrycia wydatków na cele bytowe, a spłata należności nie spowoduje, iż rodzina będzie gospodarować poniżej poziomu egzystencji. Organ odwoławczy analogicznie jak organ I instancji wskazał również, że dochód rodziny skarżącej wzrósł w odniesieniu do tego, który podlegał ocenie w ramach wcześniejszego postępowania z wniosku skarżącej z dnia 25 lutego 2020 r. Zdaniem Kolegium rozważania organu I instancji dotyczyły także umorzenia kwoty odsetek, gdyż podstawy zastosowania tej ulgi są takie same co do należności głównej. Dodatkowo wydanie odmiennej decyzji byłoby sprzeczne z art. 8 § 2 k.p.a. , gdyż ustalony w sprawie stan faktyczny nie zmienił się od czasu przeprowadzonego postępowania administracyjnego i sądowego w tym samym przedmiocie. W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 7 i art. 8 oraz art. 7-10 w zw. z art. 77, w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., a także art. 30 ust. 9 u.ś.r. W związku z tymi zarzutami wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, ponawiając argumentację prezentowaną w postępowaniu administracyjnym. Skarżąca nie zgodziła się z oceną, jakoby jej sytuacja życiowa i materialna była względnie dobra i stabilna. Jej zdaniem, obiektywnie oceniając sytuacja ta jest coraz gorsza wobec upływu lat skarżącej, utraty sił i zdrowia oraz rosnących ciągle zobowiązań finansowych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 3 lipca 2023 r. skarżąca ponownie wskazała, że sytuacja życiowa, majątkowa i rodzinna skarżącej uzasadnia skorzystanie z trybu art. 30 ust. 9 u.ś.r. Na rozprawie w dniu 13 października 2023 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę. Podkreślił, że pomimo wzrostu dochodów rodziny, znacząco wzrosty także wydatki, a sytuacja finansowa jest gorsza niż poprzednio. Skarżąca nie została przesłuchana w postępowaniu administracyjnym, a mogła i chciała szczegółowo te kwestie wyjaśnić. Nadto zmarł syn skarżącej, który znacząco wspierał rodzinę finansowo. W ocenie pełnomocnika granice uznania administracyjnego zostały przez organy przekroczone. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Kontrola wydanych przez organy decyzji sprowadza się do oceny prawidłowości odmowy całkowitego umorzenia należności z tytułu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych. Podstawę materialnoprawną kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do treści art. 30 ust. 9 tej ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Nie jest sporne w niniejszej sprawie, że decyzja wydana na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. ma charakter uznaniowy, czyli nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania ulgi, organ może, ale nie musi ulgę taką przyznać. W judykaturze przyjmuje się, że decyzja uznaniowa pozostaje wprawdzie pod kontrolą sądu, to jednak zakres tej kontroli jest ograniczony. Kontrola sądowa sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy dokonał tego po rozważeniu okoliczności istotnych dla sprawy. Nie ulega wątpliwości, że ustawodawca w art. 30 ust. 9 u.ś.r. posłużył się klauzulą generalną "szczególnych okoliczności". Powołując się zatem na stanowisko Naczelnego Sadu Administracyjnego wyrażone na gruncie tego przepisu, wskazać wymaga, że oceniając występowanie omawianej przesłanki uwzględnić należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia mieszczą się w tym ustawowym pojęciu. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi (zob. m.in. wyroki NSA: z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1382/15 oraz z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 941/19). Sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 166/21). Brak tej szczególności w decyzji odmawiającej umorzenia organy powinny wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, po rozważeniu wszystkich aspektów sytuacji. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie rozważenia te są niedostateczne. Zasadnicza argumentacja organów obu instancji sprowadza się bowiem do stwierdzenia, że sytuacja materialna rodziny ulegała znacznej poprawie w stosunku do tej, która podlegała ocenie przy wydaniu przez organ I instancji decyzji z dnia 15 czerwca 2020 r., o rozłożeniu omawianych świadczeń na raty (wzrósł dochód). Powołano się także na wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1171/20 i Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1883/21, uznając, że ustalony stan faktyczny nie zmienił się od czasu przeprowadzonego w tym samym przedmiocie postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego. Organy stwierdziły, że sytuacja bytowa jest stabilna i nie nastąpiły żadne nadzwyczajne okoliczności i niespodziewane sytuacje uniemożliwiające spłatę zadłużenia, a posiadane środki finansowe pozwalają na spłatę zadłużenia rozłożonego na dogodne raty, leczenie i rehabilitację oraz opłacenie usług opiekuńczych. Z kolei śmierć syna nie miała wpływu na pogorszenie sytuacji materialno-bytowej rodziny. Zdaniem Sądu uwadze organów całkowicie umknęło, że po wydaniu decyzji z dnia 15 czerwca 2020 r. miały miejsce nadzwyczajne okoliczności, takie jak: pandemia COVID-19, konflikt zbrojny na terytorium Ukrainy, postępująca kilkunastoprocentowa inflacja i związany z tymi okolicznościami gwałtowny wzrost kosztów utrzymania oraz świadczonych usług, w tym także zdrowotnych. Wobec tego, mimo, że dochód rodziny skarżącej niewątpliwie wzrósł, to ocena sytuacji pod kątem ziszczenia się przesłanki z art. 30 ust.9 u.ś.r. winna uwzględniać całokształt okoliczności sprawy. Do okoliczności tych należy zaliczyć także przedwczesną śmierć syna, która jak wskazywała skarżąca dodatkowo wpłynęła na jej sytuację materialną i zdrowotną skutkującą nerwicą i depresją. Nadto wskazać należy, że organ administracji wydając decyzję w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie jest związany treścią wniosku zobowiązanego do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, lecz może w pewnym zakresie samodzielnie dokonać oceny. Jeżeli zatem wnioskodawca wystąpił o przyznanie mu najdalej idącego zwolnienia z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o jakim mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., to w razie negatywnego załatwienia wniosku o umorzenie świadczeń w całości, organy administracji publicznej powinny rozważyć możliwość udzielenia tożsamej ulgi w części. Uzasadnienia decyzji wydanych w niniejszej sprawie wskazują, że organy obu instancji nie poczyniły w ogóle rozważań w tym zakresie. W świetle powyższego Sąd stwierdził, że organy rozstrzygając niniejszą sprawę dopuściły się naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.), a w konsekwencji w sprawie przedwcześnie wydano decyzję odmowną, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie wiadomo, czy wszechstronna analiza, której zabrakło, nie doprowadziłaby do podjęcia innego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.), Sąd orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono w pkt 2 sentencji na podstawie art. 200 powołanej ustawy, a na ich wysokość składa się opłata za czynności adwokackie obliczona na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964). Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny uwzględnić uwagi poczynione wyżej przez Sąd, szczegółowo wyjaśnić okoliczności faktyczne istotne dla oceny sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej skarżącej i jej rodziny, w jej całokształcie obejmującym wszystkie okoliczności, a także rozważyć możliwość zastosowania wnioskowanej ulgi nie tylko w całości, lecz także w części. Rozważania te zawarte zostaną w uzasadnieniu sporządzonym zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a. Jest to niezbędne aby finalnie określić, czy faktycznie nie występuje przesłanka z art. 30 ust. 9 u.ś.r. Dodać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl