II SA/Gl 1021/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.),, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 czerwca 2024 r. nr 010070/680/7490422/2022 (nr postępowania 362826312) w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia dobry start 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin z dnia 25 maja 2023 r. nr [...], 2) umarza postępowanie administracyjne. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej – Prezes ZUS) decyzją z dnia 11 czerwca 2024 r. nr 010070/680/7490422/2022 (nr postępowania 362826312), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm. - dalej k.p.a.), art. 187a ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 177 z późn. zm. – dalej u.w.r.), ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 167 z późn. zm. – u.p.o.u.) oraz § 30 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. poz. 1092 - rozporządzenie), po rozpoznaniu odwołania K. D. (dalej – Skarżąca) utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin (dalej – ZUS) z dnia 25 maja 2023 r. nr [...], którą uchylono Skarżącej prawo do świadczenia "Dobry start" przyznane na dziecko M. D. w informacji z dnia 25 września 2022 r. w kwocie 300 zł. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Po rozpatrzeniu wniosku Skarżącej, ZUS informacją z dnia 25 września 2022 r. przyznał jej na małoletniego prawo do świadczenia "Dobry start". Następnie ZUS decyzją z dnia 25 maja 2023 r. uchylił Skarżącej prawo do świadczenia "Dobry start" przyznane na dziecko w informacji z dnia 25 września 2022 r. w kwocie 300 zł. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że Skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania wspomnianego świadczenia, ponieważ nie przedstawiła dokumentu wskazującego, że jest opiekunem tymczasowym dziecka. W odwołaniu z dnia 9 czerwca 2023 r. dotyczącym trzech decyzji Skarżąca zarzuciła rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnemu naruszenie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1576 – dalej u.p.p.w.d.) poprzez uznanie, że Skarżąca nie działa w imieniu swojej matki, a zarazem matki uprawnionego do świadczenia brata Skarżącej, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że wypłacone jej świadczenie wychowawcze za okres od 1 marca 2022 r. do 31 marca 2023 oraz świadczenie "Dobry start" stanowią nienależnie pobrane świadczenie, o którym mowa w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. W uzasadnieniu odwołania Skarżąca wyjaśniła, że od momentu przybycia do Polski zamieszkuje z matką i swoim bratem. Ponieważ jej matka nie posługuje się językiem polskim, a także nie posiada umiejętności obsługi urządzeń elektronicznych, to ona wystąpiła w jej imieniu o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego oraz świadczenia "Dobry start". O takiej możliwości działania poinformował ich pracownik ZUS w czasie, gdy przebywali w ośrodku dla uchodźców. Zapewniła, że pozyskane stąd środki zostały spożytkowane na potrzeby brata, który dzięki nim może normalnie funkcjonować w środowisku rówieśników. Zauważyła, że środki te stanowią istotny element ich budżetu. Nie wystąpiła o ustanowienie jej opiekunem tymczasowym, ponieważ wspólnie zamieszkuje z matką i bratem. W tych okolicznościach wniosła o zastosowanie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d., tj. odstąpienie od żądania zwrotu pobranych świadczeń. Do odwołania załączono oświadczenie matki Skarżącej. Nie przychylając się do argumentacji odwołania, Prezes ZUS-u decyzją z dnia 11 czerwca 2024 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Organ stwierdził, że Skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia. Mianowicie nie jest rodzicem małoletniego, jak również nie przedłożyła pełnomocnictwa do złożenia wniosku w imieniu matki dziecka, ani sądowego orzeczenia ustanawiającego ją opiekunem faktycznym lub tymczasowym wskazanego dziecka. Odnosząc się do okoliczności wskazujących na brak możliwości zgłoszenia wniosku przez matkę dziecka, stwierdzono, że w świetle przepisów u.w.r. nie stanowią one przesłanki upoważaniającej Skarżącą do zgłoszenia wniosku o świadczenie "Dobry start". Prezes ZUS-u podniósł, że w opisanej przez Skarżącą sytuacji możliwe było uzyskanie pomocy w zakresie zgłoszenia wniosku przez matkę dziecka w każdej placówce ZUS-u. W skardze z dnia 9 lipca 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Skarżąca zarzuciła decyzji Prezesa ZUS-u naruszenie art. 80 i art. 81a § 1 k.p.a. w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia oraz art. 25 u.p.o.u. poprzez bezzasadne przyjęcie, że Skarżąca nie jest w myśl powyższego przepisu osobą uprawnioną do złożenia wniosku o świadczenie "Dobry start" na rok szkolny 2022/2023 choć wespół z matką opiekuje się dzieckiem, zarazem nie mają znaczenia okoliczności, jakie wpłynęły na złożenie przez nią, a nie matkę dziecka tegoż wniosku, jak i że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy jest potwierdzenie przez matkę uprawnionego post factum dokonanych przez Skarżącą czynności w jej imieniu i na jej rzecz, a jakie nastąpiło po wydaniu decyzji organu I instancji. Na wypadek nieuwzględnienia powyższego zarzutu – Skarżąca podniosła także naruszenie § 29 ust. 10 rozporządzenia poprzez nierozważenie, czy w przedmiotowym stanie faktycznym przepis ten nie znajduje zastosowania, a w konsekwencji czy nie jest zasadnym z racji okoliczności sprawy związanych z sytuacją osobistą matki Skarżącej uznanie, iż Skarżąca nie jest zobowiązana do zwrotu pobranych świadczeń wychowawczych, w szczególności zważywszy na to, że przecież nie doszło do złożenia wniosków oraz przyznania i wypłaty świadczenia przez te dwie osoby (podwójnie). Wobec tych zarzutów Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Złożyła również oświadczenie, że nie domaga się rozpatrzenia sprawy na rozprawie. W uzasadnieniu skargi przywołano okoliczności, które zostały przedstawione w odwołaniu. Dodatkowo zauważyła, że w § 4 ust. 1 rozporządzenia wśród osób uprawnionych do świadczenia wymienia się opiekuna faktycznego. Zdaniem Skarżącej, kierując się wykładnią celowościową tego przepisu, można przyjąć, że była ona opiekunem faktycznym brata, gdyż wspólnie z nim zamieszkiwała i zajmowała się wszystkim sprawami, gdyż rozbita emocjonalnie matka nie radziła sobie m.in. ze sprawami urzędowymi. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, Przedmiotem sprawy jest ustalenie, czy zaistniały podstawy do uchylenia prawa do świadczenia "Dobry start". Według Prezesa ZUS-u, Skarżąca nie znajduje się w kręgu osób uprawnionych do pobierania tego świadczenia. Z kolei Skarżąca wyjaśnia, że występując z wnioskiem działała w imieniu matki, która nie posiada umiejętności korzystania z urządzeń elektronicznych, w tym wysyłania elektronicznej korespondencji. Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że w myśl § 4 ust. 1 rozporządzenia świadczenie "Dobry start" przysługuje: 1) rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko; 2) osobom uczącym się - raz w roku. Z kolei w § 3 pkt 3 rozporządzenia zawarto definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Zauważyć ponadto należy, że ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, rozszerza grono osób uprawnionych do świadczenia "Dobry start". W art. 26 ust. 4 u.p.o.u. wskazuje się, że świadczenie to przysługuje również opiekunom tymczasowym oraz opiekunom, o którym mowa w art. 251 ust. 1 u.p.o.u. Jak stanowi art. 25 ust. 1 u.p.o.u., małoletniego obywatela Ukrainy (przybyłego w związku z działaniami wojennymi), który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez opieki osób dorosłych odpowiedzialnych za niego zgodnie z prawem obowiązującym w Rzeczypospolitej Polskiej, reprezentuje oraz sprawuje pieczę nad jego osobą i majątkiem opiekun tymczasowy. Jest on ustanawiany przez sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce pobytu małoletniego (art. 25 ust. 4 u.p.o.u.). Z kolei w myśl art. 251 ust. 1 u.p.o.u. dziecko z ukraińskiej instytucjonalnej pieczy zastępczej reprezentuje oraz sprawuje pieczę nad jego osobą i majątkiem opiekun ustanowiony przez władze ukraińskie. W świetle tych uregulowań nie ulega wątpliwości, że Skarżąca nie zalicza się do żadnej grupy osób uprawnionych do pobierania świadczenia "Dobry start". Niemniej jednak należy rozważyć, czy Skarżąca składając wniosek o przyznanie prawa do świadczenia działała w imieniu własnym, czy też w imieniu swej matki. Zajmując się tym zagadnieniem zasadnym jest opowiedzenie się za drugim z rozwiązań, a mianowicie, że Skarżącą reprezentowała swoją matkę. Zauważyć należy w tym względzie, że po złożeniu wniosku w dniu 14 lipca 2022 r. nie została ona wezwana do wykazania przynależności do grona osób uprawnionych do żądania świadczenia (np. poprzez przedstawienia orzeczenia sądu opiekuńczego o ustanowieniu jej opiekunem tymczasowym) lub do przedłożenia pełnomocnictwa do reprezentowania osoby z tego kręgu. Organ I instancji bez zweryfikowania tej kluczowej dla sprawy okoliczności wydał "Informację" z dnia 25 września 2022 r., którą przyznał świadczenie "Dobry start". Podnieść przy tym należy, że organ I instancji nie miał podstaw do zakładania, że podanie złożyła matka małoletniego. Z dołączonych do wniosku "Powiadomień o nadaniu numeru PESEL" wynika bowiem, że różnica pomiędzy Skarżącą a małoletnim wynosi zaledwie 9 lat. W tej sytuacji przyjąć należy, że ZUS uznał Skarżącą za dorozumianego pełnomocnika swej matki. Zaznaczyć należy, że w prawie procesowym istnieje podstawa ku temu. Mianowicie w myśl art. 33 § 4 k.p.a. w sprawach mniejszej wagi organ administracji publicznej może nie żądać pełnomocnictwa, jeśli pełnomocnikiem jest członek najbliższej rodziny lub domownik strony, a nie ma wątpliwości co do istnienia i zakresu upoważnienia do występowania w imieniu strony. Wskazana wcześniej postawa organu I instancji prezentowana po przesłaniu wniosku o przyznanie świadczenia, dawała więc prawo Skarżącej do pozostawania w przekonaniu, że uznano ją za pełnomocnika matki. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że z oświadczenia matki Skarżącej z dnia 9 czerwca 2023 r. (załącznik do odwołania) jednoznacznie wynika, że jej córka działała w jej imieniu. W takim stanie rzeczy uchylenie przez ZUS prawa do świadczenia "Dobry start" nie znajduje uzasadnienia. Mianowicie przyczyną wydania zaskarżonej decyzji był fakt, że Skarżąca nie legitymuje się uprawnieniem do uzyskania przedmiotowego świadczenia, gdyż jest siostrą małoletniego. Tymczasem jak wykazano, Skarżąca była pełnomocnikiem swojej matki, która jest równocześnie matką małoletniego. Jako rodzic, zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w związku z art. 26 ust. 1 pkt 3 u.p.o.u., legitymuje się prawem do otrzymania świadczenia "Dobry start" na małoletniego syna. W świetle tych dywagacji nie budzi wątpliwości, że matka Skarżącej, która była przez nią reprezentowana, była uprawniona do pobrania świadczenia "Dobry start". Zatem twierdzenie organu o wypłacie świadczenie osobie nieuprawnionej, pozbawione jest jakichkolwiek podstaw. W tej sytuacji zasadnym jest umorzenie postępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Tytułem porządku wskazać przyjdzie, że przepis art. 105 § 1 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części. Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 145 § 3 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm. – dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji i umorzył postępowanie administracyjne. Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżąca nie była również reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego. Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na zgodny wniosek Skarżącej i Prezesa ZUS-u.