II SA/Gl 103/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Andrzej Majzner po rozpoznaniu w dniu 28 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. H. i E. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy terenu w kwestii wniosku o zmianę postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 15 lipca 2016 r. oddalającego wniosek o przyznanie skarżącym prawa pomocy postanawia: oddalić wniosek o zmianę postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 15 lipca 2016 r.; W dniu 26 kwietnia 2016 r. M. i E. (małżeństwo) H. złożyli do Sądu urzędowe formularze wniosków o przyznanie prawa pomocy, gdzie określili, iż żądają zwolnienia od kosztów sądowych, w tym z wpisu od skargi, w kwocie 500 zł. W treści tych formularzy skarżący powołali się na trudną sytuację materialną wywodząc, iż M. H. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym i podobnie jak jej małżonek cierpi na schorzenia o przewlekłym charakterze, co generuje znaczne koszty związane z leczeniem i rehabilitacją. Równocześnie zadeklarowali, że w skład ich majątku wchodzi budynek mieszkalny o pow. około 100 m2 wraz z działką na której jest posadowiony (wartość około 120.000 zł) oraz drugi dom mieszkalny o pow. 40 m2 w stanie wymagającym remontu (wartość około 25.000 zł). Skarżący podnieśli również, że zaciągnęli pożyczkę u dzieci w kwocie 20.000 zł. Nadto oświadczyli, iż nie posiadają żadnych zasobów pieniężnych ani przedmiotów o wartości przekraczającej 5.000 zł i utrzymują się z emerytur w łącznej wysokości 3.689,46 zł netto miesięcznie. Dodatkowo wnioskujący wywiedli, że na utrzymanie domu (remonty i zakup opału) przeznaczają co miesiąc 900 zł, na media 300 zł, na koszty leczenia i rehabilitacji 1200 zł zaś na spłatę pożyczki 400 zł. Odpowiadając na wezwanie do uprawdopodobnienia danych ujętych we wnioskach, pełnomocnik skarżących nadesłała dokumenty obrazujące wysokość i źródło uzyskiwanych dochodów oraz niektóre ponoszone przez nich wydatki. Postanowieniem z dnia 15 lipca 2016 r. starszy referendarz sądowy oddalił wniosek o przyznanie skarżącym prawa pomocy. W uzasadnieniu tego orzeczenia podkreślił, iż zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718) - zwanej dalej p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych może nastąpić wobec osoby fizycznej, która wykaże że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku w utrzymaniu swoim i swojej rodziny. W tym kontekście podkreślono, iż bieżące wydatki w rodzinie skarżących, ustalone w oparciu o nadesłane dokumenty kształtują się na poziomie około 500 zł (zakup lekarstw, opłaty za energię elektryczną, dostawy wody i odbiór ścieków). Równocześnie zaakcentowano, że nawet jeśli prawdziwe są ich twierdzenia o znacznie wyższych kosztach leczenia i rehabilitacji, to jednak nie można tracić z pola widzenia faktu, iż poza wyżej wymienionymi mają oni wydatki, które nie mogą być uznane za priorytetowe względem kosztów postępowania. Chodzi tu przede wszystkim o wskazaną w druku formularza, aczkolwiek nieudokumentowną pożyczkę względem dzieci, której rata, wg skarżących wynosi 400 zł. Trudno bowiem uznać, że konieczność spłaty tego typu zobowiązania, zwłaszcza względem najbliższych winna mieć pierwszeństwo przed opłaceniem należności publicznoprawnych, do których zaliczają się również koszty sądowe. Analizując sytuację materialną skarżących pod uwagę nie brano kosztów zakupu opału oraz podatku od nieruchomości, albowiem nie mają one charakteru stałego, comiesięcznego, co wyklucza uznanie ich za "koszty stałe". Nadto starszy referendarz sądowy zaakcentował, że okoliczność posiadania dwóch nieruchomości budynkowych, bez względu na ich stan techniczny wyklucza przyjęcie tezy o szczególnie ciężkim położeniu stron. Fakt zamieszkania w jednej z nich i władania drugą nie może bowiem uzasadniać zwolnienia skarżących z obowiązku poniesienia kosztów sądowych, gdyż w istocie stanowiłoby to naruszenie zasady równego traktowania wszystkich stron postępowań toczących się przed sądem administracyjnym, zwłaszcza takich, które nie dysponują tego rodzaju składnikiem majątku. Utrzymywanie drugiej nieruchomości, która nie tylko nie przynosi dochodu lecz wręcz generuje dodatkowe wydatki nie może być uznane za działanie racjonalne i z punktu widzenia powinności publicznoprawnych, dostatecznie uzasadniające możliwość skorzystania z prawa pomocy. Opisane wyżej postanowienie zaskarżone zostało przez wnioskujących sprzeciwem, po rozpoznaniu którego tutejszy Sąd wydał postanowienie z dnia 12 września 2016 r., w którym orzekł o utrzymaniu w mocy tego rozstrzygnięcia. W konsekwencji powyższego, skarżących ponownie wezwano do uiszczenia wpisu od skargi, w kwocie 500 zł. W odpowiedzi na to wezwanie, pełnomocnik wyżej wymienionych nadesłała do Sądu pismo procesowe datowane na 5 października 2016 r., w którym podniosła, iż wobec zmiany ich sytuacji materialnej "zaistniałej od daty uprzednio złożonego wniosku" oraz "powołując się na nowe okoliczności..." żąda zwolnienia ich od kosztów sądowych "tj. uiszczenia wpisu sądowego lub zwolnienie z części tych kosztów". W jej ocenie, wspomniane, nowe okoliczności związane są z pogorszeniem stanu zdrowia skarżących, powodującym konieczność ponoszenia znacznych wydatków na leczenie i rehabilitację, w tym na prywatne wizyty u lekarzy specjalistów, na dojazdy na te wizyty oraz na zakup leków, które muszą być przyjmowane stale. Dodatkowo pełnomocnik skarżących podkreśliła, że zamieszkiwany przez nich budynek wymaga znacznych nakładów finansowych na bieżące utrzymanie jak i na niezbędne "prace naprawcze", w tym na konieczny gruntowny remont dachu mający kosztować około 30.000 zł, niezbędny celem zahamowania procesu niszczenia budynku, który zamierzają sfinansować kredytem. Zarządzeniem z dnia 19 października 2016 r. Przewodniczący Wydziału II uznał powyższe pismo z dnia 5 października 2016 r. za wniosek o zmianę postanowienia o przyznaniu prawa pomocy. Rozpoznając wniosek zważono, co następuje. Stosownie do treści art. 164 p.p.s.a., postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem. Zgodnie przy tym z brzmieniem art. 165 tej ustawy, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. W treści pisma procesowego z dnia 5 października 2016 r. pełnomocnik skarżących zażądała zwolnienia ich od kosztów sądowych powołując się na nowe - jej zdaniem - okoliczności sprawy oraz podnosząc, że uzasadniają one podjęcie rozstrzygnięcia odmiennego niż te, które zawarte zostało w postanowieniu starszego referendarza sądowego z dnia 15 lipca 2016 r. oddalającym ich wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wspomniane pismo z dnia 5 października 2016 r. stanowi zatem wniosek o zmianę przywołanego postanowienia w trybie art. 165 p.p.s.a. W pierwszej kolejności trzeba zaakcentować, że wniosek taki nie stanowi środka zaskarżenia i nie uruchamia kontroli prawidłowości tego postanowienia. Rozpoznanie wniosku pełnomocnika skarżących z dnia 5 października 2016 r. sprowadza się bowiem wyłącznie do zbadania, czy po wydaniu wspomnianego orzeczenia wystąpiły nowe okoliczności istotne z punktu widzenia zasadności przyznania im prawa pomocy. Odstąpienie od oceny sformułowanej we wcześniejszym postanowieniu wymaga przy tym wykazania przez stronę, iż doszło w międzyczasie do zmiany okoliczności stanowiących przesłankę podjętego rozstrzygnięcia, co w przypadku postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy oznaczać musi pogorszenie położenia wnioskodawcy w aspektach, mających znaczenie w kontekście art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. Zdaniem rozpoznającego wniosek, pełnomocnik skarżących nie wykazała, aby taki stan rzeczy miał miejsce. Zasadniczymi motywami odmowy przyznania M. i E. H. prawa pomocy, na które wskazano w uzasadnieniu postanowienia z dnia 15 lipca 2016 r. było bowiem po pierwsze to, że poza zamieszkiwanym domem posiadają jeszcze inną nieruchomość, a mianowicie drugi dom mieszkalny o pow. 40 m2, zaś po drugie to, że pomimo deklarowania znacznych kosztów utrzymania, są oni w stanie ponosić wydatki, które nie mogą być uznane za priorytetowe względem kosztów postępowania, gdyż spłacają pożyczkę względem dzieci w miesięcznych ratach wynoszących 400 zł. We wniosku o zmianę powyższego postanowienia nie wskazano, aby okoliczności te miały ulec zmianie ani też nie nawiązano do tych kwestii w żaden sposób. Nie podnoszono w nim bowiem, aby skarżący np. zbyli drugą z posiadanych nieruchomości czy też, aby z uwagi na brak środków zaprzestali spłacania wspomnianej pożyczki. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że obie opisane wyżej negatywne przesłanki, które legły u podstaw postanowienia objętego wnioskiem istnieją nadal, a w takiej sytuacji trudno zgodzić się, aby zmiana tego rozstrzygnięcia była zasadna. We wniosku z dnia 5 października 2016 r. powołano się natomiast na pogorszenie stanu zdrowia skarżących, które ma powodować konieczność ponoszenia bardzo wysokich wydatków na ich leczenie i rehabilitację, w tym na wizyty lekarskie, dojazdy na te wizyty oraz na zakup leków. Trzeba jednak podkreślić, że okoliczność ponoszenia znacznych kosztów w tym zakresie była już akcentowana w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. W formularzu tym deklarowano, iż skarżący przeznaczają na wspomniany cel aż 1.200 zł miesięcznie, jednak następnie - w odpowiedzi na wyraźne wezwanie z dnia 8 czerwca 2016 r. udokumentowano jedynie koszty w tym zakresie na kwotę nieco ponad 300 zł wskazując, że skarżący "nie żądali wydruku faktur", zaś paragony uległy zniszczeniu. Po otrzymaniu wezwania z dnia 8 czerwca 2016 r. pełnomocnik skarżących była zatem świadoma konieczności dokumentowania wydatków z omawianego tytułu, jednak pomimo to, składając wniosek z dnia 5 października 2016 r. nie tylko nie poparła swoich wywodów o rzeczonych wydatkach jakimikolwiek dokumentami (np. potwierdzającymi koszty, które skarżący ponieśli już po wydaniu postanowienia z dnia 15 lipca 2016 r.), ale nawet nie zadeklarowała wysokości kwoty, jaka ma być w tym zakresie aktualnie wydatkowana. W takiej sytuacji wzywanie jej - po raz kolejny o udokumentowanie rzeczonych kosztów na podstawie art. 255 p.p.s.a. prowadziłoby jedynie do wydłużenia postępowania. Wezwanie takie byłoby bowiem zasadne tylko wówczas, gdyby wyżej wymieniona nie miała świadomości o konieczności należytego wykazania przedmiotowych kosztów, tymczasem na potrzebę taką wskazano jej wyraźnie we wspomnianym wyżej wezwaniu z dnia 8 czerwca 2016 r. Także argumentacja dotycząca konieczności dokonania remontu dachu w zamieszkałym przez skarżących budynku nie mogła przesądzić o zmianie postanowienia z dnia 15 lipca 2016 r. Ich pełnomocnik wskazała na potrzebę wykonania gruntownego remontu za kwotę około 30.000 zł. Tego rodzaju wydatek mógłby zostać uwzględniony przy ocenie wniosku tylko i wyłącznie wówczas, gdyby wykazano, że przeprowadzenie rzeczonego remontu jest niezbędne z uwagi na zaspokojenie koniecznych potrzeb bytowych skarżących, to znaczy, gdyby wykazano, że jest nieodzowne celem zapewnienia im podstawowych warunków egzystencji w zamieszkiwanym domu ewentualnie celem usunięcia zagrożeń związanych z uszkodzeniami budynku. Tymczasem pełnomocnik wyżej wymienionych ograniczyła się jedynie do stwierdzenia, że remont taki jest "niezbędny do zahamowania procesu niszczenia budynku", nie wskazując jakichkolwiek bliższych szczegółów mogących wskazywać, że stanowi on konieczność z uwagi na wspomniane wyżej okoliczności ani też nie precyzując, dlaczego musi to być remont kompleksowy, pochłaniający tak wielką kwotę i czy nie wystarczyłby remont częściowy, ograniczający się do wykonania tylko najbardziej niezbędnych robót, generujących niższe koszty. Także i tu nie było jednak zasadne wzywanie do uzupełnienia wniosku w trybie art. 255 p.p.s.a Należy bowiem zaznaczyć, że nawet w przypadku konieczności poniesienia przedmiotowych wydatków, skarżący mogą je sfinansować wykorzystując istniejące możliwości zarobkowe, jakie wiążą się z posiadaniem drugiej nieruchomości, którą mogą przecież - niezależnie od jej stanu technicznego - zbyć, skoro nie powoływali się na to, aby była ona obciążona (np. hipoteką). W tym miejscu wypada tylko dodać, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem orzecznictwa, właściciela więcej niż jednej nieruchomości nie sposób uznać za osobę ubogą (por. między innymi postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05, z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1444/15 oraz postanowienie tutejszego Sądu z dnia 6 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Gl 1395/13 - orzeczenie dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - zwanej dalej CBOSA). Posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, które nie służą zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych strony (jak ma to miejsce w przypadku należącego do skarżących domu o pow. 40 m2) w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09, dostępne w CBOSA). Mając na względzie wszystkie zaprezentowane wyżej okoliczności postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 165 p.p.s.a. w związku z art. 258 § 1 tej ustawy.