II SA/Gl 1036/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi D. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia [...] r. nr [...] utrzymało w mocy decyzje Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] r., znak: [...], w przedmiocie ustalenia wysokości oraz żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wypłaconych D. C. z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką E. G. w kwocie 5.667,10 zł w okresie 29 października 2020 do 31 stycznia 2021. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia [...] przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką E. G. W dniu 24 listopada 2020r. organ otrzymał oświadczenie C. C., wraz z Postanowieniem Sądu z dnia [...]r. Syg.akt. [...] o umieszczeniu E. G. w rodzinie zastępczej. W dniu 1 grudnia 2020r. wpłynęło pisemne oświadczenie strony, w którym informuje, że córka od dnia [...] listopada 2020r. została umieszczona w rodzinie zastępczej. Strona nie sprawuje opieki nad córką od dnia 29 października 2020r, stąd za okres od 29.10.2020 - 31.01.2021 zaistniały przesłanki do stwierdzenia świadczeń nienależnie pobranych zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: Kolegium) utrzymując rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy podzieliło jego stanowisko. W ocenie Kolegium, w sprawie została spełniona przesłanka polegająca na wypłaceniu świadczenia, pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo zawieszenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Taką okolicznością jest bowiem fakt umieszczenia córki strony w rodzinie zastępczej. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że umieszczona ona została w spokrewnionej rodzinie zastępczej, gdyż zgodnie z art. 17 ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wówczas osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Kolegium wskazuje, że podstawę faktyczną zaskarżonej decyzji stanowiło ustalenie, że prawo strony do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad córką ustało w związku z umieszczeniem E. G. w rodzinie zastępczej. Zmianie ulega więc, z oczywistych względów, osoba uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla przyjętej kwalifikacji prawnej, w ocenie Kolegium, nie mają znaczenia podnoszone przez stronę okoliczności związane z przyczynami braku wstrzymania przez organ wypłaty świadczeń. Fakt, że stronie - po wezwaniu organu i złożonym w dniu 30 listopada 2020 r. oświadczeniu - nadal wypłacane było świadczenie pielęgnacyjne, nie zmienia podstawowej kwestii, że w ten sposób przelane środki - się nie należały. Strona powinna się więc liczyć z tym, że organ zażąda zwrot przelanych kwot. Obciąża ją obowiązek zwrotu, ponieważ wiedziała, że po umieszczeniu córki w rodzinie zastępczej kwoty środków w dalszym ciągu wypłacane przez organ pierwszej instancji na jej rachunek - już się jej nie należały. Nie wydaje się przy tym wiarygodne stanowisko strony, o braku świadomości, iż świadczenie jej się już nie należy. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, uprawnione jest również stanowisko organu pierwszej instancji, że w sprawie wystąpiła druga przesłanka, od której wystąpienia ustawodawca uzależnił możliwość uznania świadczenia za nienależnie pobrane, tj. pouczenia pobierającej świadczenie o braku podstaw do ich pobierania. Przede wszystkim już na formularzu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, który strona złożyła w dniu 13 sierpnia 2019 r. na stronie 3. tego dokumentu, została zawarta informacja o tym, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach gminny organ właściwy. Dalej pouczono stronę, że niepoinformowanie gminnego organu właściwego w sprawie świadczeń rodzinnych o takich zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a w konsekwencji - koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Również w decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne z dnia [...] r. pouczono stronę, iż w przypadku zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu, wyjazdu członka rodziny do państwa, w którym maja zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba pobierająca świadczenia, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Również w decyzji z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji z dnia [...] r. w części dotyczącej wysokości świadczenia, zawarto analogiczne do powyższego pouczenie. Żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Złożenie podpisu na formularzu wniosku stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści, (tak; Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 marca 2018 r. IV SA/ G1861/17). W skardze z 22 lipca 2021 r. strona (dalej: skarżąca) podnosi, że pobrane świadczenie nie było efektem celowego działania na szkodę organu oraz zatajaniu prawdy. Było raczej wynikiem zaniechania pracy "A" w Z. Córka z dniem [...].10.2020 została umieszczona w rodzinie zastępczej ze względu na stan zdrowia matki, która leczy się [...] od 10 lat, w związku z czym legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Z racji toczących się różnych postępowań, częstych kontroli policji, różnych rozpraw w sądzie, różnych interwenci pracowników MOPR, skarżąca była aktualnie w złej kondycji psychicznej i nie zgłosiła informacji o zmianie ilości członków rodziny. Zrobiła to natychmiast po wezwaniu organu w następstwie czego wstrzymano wypłatę świadczeń typu fundusz alimentacyjny, zasiłek rodzinny oraz 500 plus, lecz nie wstrzymano wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji, jak twierdzi, nie była świadoma tego czy świadczenie się należy, gdyż dopełniła wszystkich formalności i część świadczeń zostało zablokowanych. Wobec tego sądziła, że tak właśnie ma być. Kwestionuje stanowisko Kolegium dotyczące prawidłowego pouczenia. Wniosek składała w 2018, a cała sytuacja miała miejsce 2 lata później. Rzeczą naturalną jest to, że osoba która nie zajmuję się tym na co dzień, nie pamięta takich szczegółów. Ponadto, za nienależne pobrane świadczenia zgodnie z art 30 ust 1 uznaje się za nie należnie pobrane świadczenia tylko te przy których było wystosowane odpowiednie pouczenie o braku prawa do ich pobierania. Po wniesieniu oświadczenia powinna dostać pismo uchylające decyzję przyznająca dane świadczenie z stosownym pouczeniem o braku prawa do jego pobierania, czego "A" nie dopełnił. Sądziła zatem, że jest to zgodne z prawem. W tamtym momencie było to jej jedyne źródło utrzymania Pieniądze, jak pisze, "nie były przeznaczone na wczasy na Karaibach lecz na codzienne życie, opłaty i utrzymanie, uwzględniając fakt, iż pod moją opieką w dalszym ciągu pozostawała młodsza córka. Gdybym wiedziała że mi się nie należą na szybko podjęłabym jakiekolwiek zatrudnienie. Do takiej sytuacji doprowadziło mnie "A".". Jedynym źródłem utrzymania jest podjęta przez nią praca za najniższą krajową która wynosi 2069 zł, alimenty, 500 plus oraz zasiłek pielęgnacyjny 215 zł. Łączny dochód wynosi ok 3 tyś. Dwa lata temu dostała mieszkanie do remontu i na dzień dzisiejszy rata opłacana co miesiąc wynosi 1200 zł. Do opłat na dzień dzisiejszy należy czynsz - 250 zł, opłata za dzierżawę strychu - 70 zł, gaz - ok 250 zł, prąd - ok 100 zł, telefon- 90 zł, telewizja -120 zł, w roku szkolnym obiady dla córki w szkole - ok 160 zł. Po opłaceniu zostaje ok 800 zł na życie, nie mówiąc o zakupie jakiś butów, odzieży oraz leków. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje: Spór prawny sprowadza się do tego, czy wypłacany skarżącej dodatek z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego prawidłowo zakwalifikowano jako świadczenie nienależnie pobrane. Przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r. stanowi bowiem, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Jednocześnie w myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wspomniany przepis ma zastosowanie, gdy świadczenie zostało przyznane i w trakcie jego pobierania zajdą okoliczności uzasadniające zawieszenie bądź wstrzymanie ich wypłaty, ewentualnie ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu, pomimo pouczenia w tym zakresie. Powołany przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek to istnienie okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Jak wynika z art. 17 ust. 5 pkt. lit. b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Z kolei art. 32 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Jeśli zdarzenie, o jakim mowa w tym art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. b, zaistnieje w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego prawo do pobierania tego świadczenia ustaje ze względu na zmianę sytuacji rodzinnej mającej wpływ na prawo do świadczenia. Córki skarżącej została skierowana postanowieniem Sądu do rodziny zastępczej niespokrewnionej w lutym 2021 r., stąd organ I instancji działając na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. uchylił decyzji przyznającej świadczenie od tej daty (decyzja organu I instancji z dnia [...] r.). W ocenie sądu, zaistniała także druga przesłanka określona w tym przepisie, bowiem skarżąca była prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/12). Analizując treść skierowanych do skarżącej pouczeń stwierdzić należy, że skarżąca została w jasny sposób pouczona o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia. Odnosząc się do przesłanek uznania świadczenia za nienależnie pobrane zauważyć trzeba, że nie należą do nich "świadomość" beneficjenta świadczeń rodzinnych co do pobrania nienależnych świadczeń ani "wina" w doprowadzeniu do pobrania takiego świadczenia. Przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały bowiem ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało przyznane na podstawie decyzji, a następnie ustało, gdy doszło do zmiany sytuacji prawnie istotnej z punktu widzenia przyznanego świadczenia, a wnioskodawca został pouczony o braku prawa do jego pobierania. Wobec tego świadczenie pobrane od lutego 2021 przez skarżącą miało charakter świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r. Nie mają dla sprawy znaczenia okoliczności przytaczane w skardze, dotyczące sytuacji rodzinnej (opieka nad młodszą córką niepełnosprawną), złej sytuacji finansowej, w tym dochodów (ok. 3 tys. zł) oraz ponoszonych opłat ( ok. 2200 zł). Mogą one natomiast mieć znaczenie w przypadku wystąpienia przez skarżącą o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń orzeczonych do zwrotu. Stosownie do art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.