II SA/Gl 1089/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Magdalena Strzałkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2019 r. sprawy ze skargi D. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta T. z dnia [...] r. nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpatrzeniu odwołania D.W. na decyzję Prezydenta Miasta T. z dnia [...]r. nr [...] z dnia [...]r. w sprawie: 1. stwierdzenia, że wypłacona kwota 4500 zł. była nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym - świadczenie wypłacone na dzieci J.W. w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 czerwca 2018 r. w wysokości 500 zł. miesięcznie i D.W. w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 września 2018 r. w wysokości 500 zł. miesięcznie, 2. żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w wysokości 4500 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie – utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną, Decyzja powyższa zapadła w następującym stanie faktycznym. W dniu 24 stycznia 2019 r. strona doręczyła organowi I instancji wyrok Sądu Okręgowego w K. [...] Wydział Cywilny Rodzinny z dnia [...]r. sygn. akt [...], w sprawie o rozwód, a także postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. [...] Wydział Cywilny z dnia [...] r. sygn. akt [...] dotyczące zabezpieczenia alimentacyjnego, z którego wynika, iż alimenty na rzecz dzieci J.W. oraz D.W. zasądzono od 1 grudnia 2018 r. Organ I instancji przytoczył treść art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ( Dz.U. z 2018 r. ppz. 2134 ze zm. – dalej "u.p.w.d"), wskazując, że świadczenie wychowawcze na dane dziecko nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz lego dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że:1) drugie z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany, 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone;4) sąd zobowiązał jedno z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka; 5) dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. Zatem, w ocenie organu I instancji, w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 września 2018 r. wypłacono stronie nienależne świadczenie wychowawcze w łącznej wysokości 4 500,00 zł, co stanowi kwotę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, gdyż alimenty na rzecz dzieci J.W. i D.W. zasądzono od 1 grudnia 2018 r. Organ I instancji stwierdził, że zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.w.d., osoba która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze jest zobowiązane do jego zwrotu. Decyzją dnia [...] r. organ I instancji, na podstawie art. 104,163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 poz. 2096 z zm.) oraz art. 4, 5, 20, 25, 28 u.p.w.d. oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego (Dz. U. z 2017 poz. 1465), wydał decyzję w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. W odwołaniu strona reprezentowana przez pełnomocnika wyraziła niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia i stwierdziła, że wypłacone świadczenie wychowawcze było w pełni uzasadnione i należne. Wniosła o uchylenie decyzji organu I instancji w całości. W uzasadnieniu wskazała, że świadczenie wychowawcze przysługuje bez kryteriów na każde drugie i kolejne dziecko. W dalszej części odwołania stwierdziła, że skoro przyznanie świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko nie jest niczym uwarunkowane - to żądania organów dotyczące złożenia przez osobę samotnie wychowującą dziecko dokumentów dotyczących ustalenia na rzecz tego dziecka świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jest nie tylko nadmiernym formalizmem organów, ale jest bezpodstawne. Pełnomocnik strony wskazał, że względem skarżącej i jej dzieci została wydana decyzja z dnia [...]r. (znak nr [...]) zgodnie z którą w odniesieniu do J. (2 dziecko) i D. (3 dziecko) przyznane zostało świadczenie wychowawcze (500+) w okresie od 1 października 2017 r. do 30 czerwca 2018 r. (w czerwcu 2018 r. pierwsze dziecko – M., osiąga pełnoletniość, wobec czego J. traci prawo do świadczenia wychowawczego, wobec niewypełnienia przez skarżącą kryteriów kwalifikujących ją do przyznania świadczenia wychowawczego (500+) na pierwsze dziecko). Ponad powyższe zgodnie z przywoływaną decyzją od dnia 1 lipca 2018 r. do dnia 30 września 2018 r., a więc od momentu uzyskania pełnoletniości przez M. i utracenia prawa do świadczenia wychowawczego (500+) przez J., świadczenie przyznano również wyłącznie względem D. (jako drugiego, obok J., dziecka poniżej 18 roku życia). Następnie dnia [...] r. zapadł wyrok rozwodowy (sygn. akt [...]) w odniesieniu do którego [...] r. zapadło postanowienie o zabezpieczeniu zapisów o alimentach przysługujących skarżącej na rzecz dzieci (sygn. akt [...]), a które to alimenty - w myśl postanowienia - winny być płatne począwszy od 1 grudnia 2018 r. Ponadto dnia [...] r. na przedmiotowe postanowienie nadana została klauzula wykonalności, a wyrok rozwodowy został zaopatrzony w odpowiednią klauzulę wykonalności dnia [...]r. W opinii skarżącej prezentowana przez organ interpretacja przepisów u.p.w.d., w tym w szczególności dokonana interpretacja art. 8 ust. 2 u.p.w.d., jest całkowicie nietrafiona i sprzeczna z ustawą, wobec czego decyzja z dnia [...] r. zasługuje na uchylenie w całości. Skarżąca zarzuca dokonanej przez organ i przedstawionej powyżej interpretacji p.p.w.d. niezgodność z zapisem art. 5 ust. 1 p.p.w.d. w związku z a contrario art. 5 ust. 3 u.p.w.d. Pełnomocnik skarżacej powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdzając, że logicznym wydaje się, iż art. 8 ust. 2 u.p.w.d. nie wprowadza samodzielnej, kazuistycznej sytuacji ograniczenia przyznawania świadczenia wychowawczego (500+) na drugie i kolejne dziecko, a odnosi się do sytuacji i kryteriów dochodowych nałożonych przez ustawę względem dziecka pierwszego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji uznając, że została wydana zgodnie z prawem. Kolegium prezentuje stanowisko, że niezależnie od tego czy wniosek złożony przez stronę dotyczy pierwszego, czy też kolejnego dziecka w rodzinie to osoba samotnie wychowującą dziecko aby uzyskać prawo do świadczenia wychowawczego - w świetle przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w brzmieniu obowiązującym w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do dnia 30 czerwca 2019 r. zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 924) - musi przedłożyć tytuł wykonawczy pochodzący lub zatwierdzony przez sąd ustający świadczenie alimentacyjne na dane dziecko, chyba że powodem nie ustalenia świadczenia alimentacyjnego są następujące okoliczności: 1) drugie z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany; 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone; 4) sąd zobowiązał jedno z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka; 5) dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach nie podziela stanowiska pełnomocnika strony, że alimenty są obowiązkowe, gdy wniosek dotyczy pierwszego dziecka. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika, wyraziła niezadowolenie z decyzji wydanej przez Kolegium. Wniosła o uchylenie zarówno decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., jak i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta T. Nr [...] z dnia [...] r. W ocenie skarżącej prezentowana przez organ I instancji oraz Kolegium interpretacja art. 8 ust. 2 u.p.w.d. jest całkowicie nietrafiona i sprzeczna z ustawą. Powołano się także na zmianę z dniem 1 Iipca 2019 r. ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez uchylenie art. 8 ust. 2 u.p.w.d. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach podtrzymało swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.-dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt.1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Kolegium oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. W rozpoznawanej sprawie Kolegium, zaskarżoną decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji ustalającą skarżącej wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na drugie i trzecie dziecko oraz zobowiązującą skarżącą do zwrotu należności pobranych z tytułu tego świadczenia. W tym miejscu należy wskazać, że stan faktyczny sprawy został przedstawiony przy omawianiu przebiegu postępowania administracyjnego, zatem brak jest uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadnienia. Podstawę materialnoprawną kontrolowanego rozstrzygnięcia Kolegium stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: t.j. Dz.U. z 2018, poz 2134 z późn. zm. – dalej "u.p.w.d.").. Celem tej regulacji jest udzielenie przez Państwo rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Należy zauważyć, że z dniem 1 lipca 2019 r. przepisy u.p.w.d. uległy istotnym zmianom wprowadzonym ustawą z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 roku, poz.924), polegającym m.in. na rezygnacji z wymogu spełnienia kryterium dochodowego w przypadku przyznania świadczenia wychowawczego na pierwszej dziecko. Zgodnie jednak z art. 6 ust 1 pkt. 1 ustawy zmieniającej w sprawach o świadczenia wychowawcze za okres od dnia 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w dotychczasowym brzmieniu. Sąd dokonując kontroli zaskarżonej decyzji jako podstawę materialnoprawną tej kontroli przyjął przepisy u.p.w.d. w brzmieniu sprzed nowelizacji. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do sposobu rozumienia art. 8 ust. 2 u.p.w.d. Kwestią sporną jest to, czy przepis ten dotyczy wyłącznie pierwszego dziecka, w odniesieniu do którego w dotychczasowym stanie prawnym świadczenie wychowawcze przysługiwało po spełnieniu kryterium dochodowego. Zgodnie z art. 8 ust. 2 u.p.w.d. świadczenie wychowawcze na dane dziecko nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz tego dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że wystąpi jeden z pięciu wyjątków określonych w tym przepisie. W ocenie Sądu organy obu instancji błędnie przyjęły, że art. 8 ust. 2 u.p.p.w.d. znajduje zastosowanie w odniesieniu do świadczenia wychowawczego dotyczącego drugiego i kolejnego dziecka. Świadczenie wychowawcze przysługuje bowiem na każde drugie i kolejne dziecko - bez kryterium dochodowego i dodatkowych warunków (wniosek a contrario art. 5 ust. 3 u.p.w.d.). Przyznanie świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko nie jest uwarunkowane okolicznościami związanymi z dochodem rodziny. Jak zauważono w literaturze (Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz pod redakcją Jolanty Blicharz, Jadwigi Glumińskiej-Pawlic i Lidii Zacharko, LEX/el. 20190) wprowadzenie nowego brzmienie art. 8 u.p.p.w.d. zgodnie z art. 19 ustawy zmieniającej z 7 lipca 2017 r. w odniesieniu do ustalaniu prawa do świadczeń na okres rozpoczynający się od dnia 1 października 2017 r. uzasadnione było przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej realizacją rekomendacji zawartych w "Przeglądzie systemu wsparcia rodzin" mających na celu likwidację nielicznych, aczkolwiek niepożądanych zjawisk, jak deklarowanie niezgodnie ze stanem faktycznym samotnego wychowywania dziecka. W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (druk sejmowy z 7 czerwca 2017 r. nr 625), na podstawie którego dotychczasową treść art. 8 u.p.w.d. oznaczono jak ust. 1 i dodano ust. 2 (art. 15 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin Dz. U. z 2017 r. poz. 1428) wskazano, że: "w związku z napływającymi do MRPiPS sygnałami o pojawiających się przypadkach składania przez rodziców dziecka, którzy nie są małżeństwem, niezgodnych ze stanem faktycznym oświadczeń, że są osobami samotnie wychowującymi dziecko, przede wszystkim w celu wyłączenia drugiego z rodziców ze składu rodziny i jego dochodu, proponuje się wprowadzenie dla osoby deklarującej samotne wychowywanie dziecka wymogu ustalenia alimentów na rzecz dziecka od drugiego rodzica". Zmiany w treści art. 8 u.p.w.d. miały zatem zapobiec nadużyciom w zakresie pobierania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Przepis art. 8 ust. 2 u.p.w.d. mający znaczenie przy wnioskach o świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko, które to świadczenie w dotychczasowym stanie prawnym sprzed wskazanej na wstępie nowelizacji uzależnione jest od dochodu w rodzinie - ma na celu likwidację niepożądanego dla budżetu państwa zjawiska polegającego na deklarowaniu niezgodnie ze stanem faktycznym samotnego wychowywania dziecka w celu wyłączenia drugiego rodzica ze składu rodziny i jego dochodu. Mając na względzie przedstawione dotychczas argumenty nie budzi wątpliwości Sądu to, że art. 8 ust. 2 u.p.w.d. nie może być stosowany w odniesieniu do drugiego i kolejnego dziecka. Gdyby przyjąć inaczej, to osoba samotnie wychowująca dziecko byłaby dyskryminowana, ponieważ w pełnej rodzinie przyznanie świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko w rodzinie nie jest obwarowane żadnymi warunkami (tak stanowisko sądownictwa administracyjnego m.in. w sprawach o sygn. akt I SA/Wa 601/18, opubl. LEX nr 2556974 i IV SA/Gl 840/18, opubl. LEX nr 2589810). Mając powyższe na względzie przyjąć należało, że w sprawie organy zarówno I jak i II instancji dopuściły się naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 8 pkt 2 u.p.w.d. i w konsekwencji przyjęcie, że znajduje on zastosowanie w sprawie. Tym samym należy uznać za błędne stanowisko organów, iż w stanie faktycznym sprawy świadczenie wychowawcze wypłacone stronie jest nienależnie pobranym świadczeniem. Stąd też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję poprzedzająca ją decyzję organu I instancji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 1 i art. 209 p.p.s.a. Rozpoznając ponownie sprawę organy uwzględnią ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, które wprost wynikają z przedstawionych powyżej rozważań.