II SA/Gl 1144/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska (spr.), Sędzia WSA Edyta Kędzierska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 listopada 2022 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 czerwca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1771/2022/9146/AW w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 9 maja 2022 r. nr [...]. Prezydent Miasta C. decyzją z dnia 4 maja 2021 r., nr [...], przyznał K. B. (dalej: "skarżąca") prawo do świadczenia wychowawczego na córkę P. B. (ur. [...] r.), na okres od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia 31 maja 2022 r., w kwocie 500,- zł. miesięcznie. Zawiadomieniem z dnia 1 kwietnia 2022 r. Prezydent Miasta C., działając na podstawie art. 61 § 1 i 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, w skrócie: "k.p.a."), wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia czy w okresie świadczeniowym 2019/2021 i 2021/2022 wystąpiło pobranie przez skarżącą nienależnych jej świadczeń wychowawczych. Decyzją z dnia 5 kwietnia 2022 r., nr [...], Prezydent Miasta C., działając na podstawie art. 155 k.p.a., uwzględnił prośbę skarżącej z dnia 1 kwietnia 2022 r. i od tego dnia uchylił jej prawo do świadczenia wychowawczego przyznane na córkę decyzją własną z dnia 4 maja 2021 r. Kolejną decyzją z dnia 9 maja 2022 r., nr [...], Prezydent Miasta C., działając na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 25 ust. 1, 3, 7, 8, 9, 10 w związku z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 1577; dalej powoływanej jako "p.p.w.d.") i art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r. poz. 1981), ustalił wysokość świadczenia nienależnie pobranego przez skarżącą, za okres od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia 31 marca 2022 r., w kwocie 5.000,- zł. Jednocześnie zobowiązał do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty. W uzasadnieniu wskazał, że od maja 2021 r. ustało prawo skarżącej do świadczenia wychowawczego, gdyż jej córka od miesiąca kwietnia 2021 r. zamieszkuje z ojcem (R. B.). Okoliczność ta została potwierdzona oświadczeniem skarżącej z dnia 1 kwietnia 2022 r., w którym podała, iż od dnia 4 kwietnia 2021 r. jej córka zamieszkuje wraz z ojcem. Natomiast w odrębnej decyzji będzie uregulowana kwestia ustalenia świadczenia nienależnie pobranego przez skarżącą za miesiąc maj 2021 r. Pismem z dnia 1 czerwca 2022 r. skarżąca złożyła odwołanie od powyższej decyzji, w którym zaznaczyła, że pobrane świadczenia przekazała córce na jej rachunek bankowy a nie wydała ich na swoje potrzeby i chociaż córka z nią nie zamieszkuje, to czynnie uczestniczy w jej wychowaniu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 30 czerwca 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1771/2022/9146/AW, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 4 maja 2021 r. W jej uzasadnieniu, powołując się na treść art. 25 p.p.w.d. wskazało, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Przesłanki wspólnego zamieszkania i utrzymania dziecka, na które pobierane jest świadczenie muszą być spełnione łącznie. Skarżąca po zmianie sytuacji rodzinnej była zobowiązana do niezwłocznego poinformowania o tym organu I instancji. Niedopełnienie tego obowiązku spowodowało, że świadczenie wychowawcze przyznane na okres świadczeniowy 2021/2022 zostało nienależnie pobrane. Nadto, skarżąca była pouczona o obowiązku niezwłocznego informowania o okolicznościach mających wpływ na prawo do tego świadczenia podmiotu realizującego to świadczenie. Stąd też ujawnienie się powyższej okoliczności stanowi podstawę do uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, a samo przekazanie pobranych świadczeń na rachunek bankowy córki skarżącej pozostaje bez wpływu na wydane rozstrzygnięcie. Pismem z dnia 20 lipca 2022 r. skarżąca złożyła osobistą skargę na powyższą decyzję, w której wniosła o jej uchylenie oraz umorzenie ustalonej kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. W uzasadnieniu podała, że pobrane przez nią kwoty zostały przekazane na rachunek bankowy córki. Stąd też świadczenie wychowawcze trafiło do beneficjenta. Zaznaczyła, że tak samo byłoby w przypadku, w którym formalnie świadczenie wychowawcze pobierałby jej mąż. Zdaniem skarżącej, nienależnie pobrane świadczenie jest związane wyłącznie z niedopełnieniem formalności a nie nieuprawnionym pobraniem tego świadczenia. W załączeniu przedłożyła wydruki potwierdzeń przelewów bankowych, stanowiących o tym, że regularnie przekazywała córce w okresie od maja 2021 r. do lutego 2022 r. kwoty po 500,- zł. (tytuły przelewu 500+ k. 3-8 akt sądowoadministracyjnych). Pismem z dnia 10 sierpnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach złożyło odpowiedź na skargę, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nadto, przy piśmie z dnia 6 września 2022 r., przekazało do Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Gliwicach wniosek skarżącej z dnia 2 września 2022 r. o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 czerwca 2022 r. wraz z oświadczeniem swojej córki z dnia 31 sierpnia 2022 r., która potwierdziła, iż do miesiąca marca 2022r. pobierała świadczenie wychowawcze za pośrednictwem rachunku bankowego swej matki, natomiast przysługujące za miesiąc marzec 2022 r. świadczenie zostało zwrócone do OPS C. w dniu 12 kwietnia 2022 r., na dowód czego przedłożyła stosowne pokwitowanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2022r. poz. 329, dalej w skrócie: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, sąd każdorazowo obowiązany jest w pierwszej kolejności zbadać, czy postępowanie administracyjne zostało prawidłowo przeprowadzone i ocenić, czy w sprawie został prawidłowo ustalony stan faktyczny, oraz czy stronie skarżącej organy zapewniły możliwość uczestniczenia w postępowaniu, a także czy organy dokonały prawidłowej wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów materialnoprawnych. Należy zauważyć, że postępowanie administracyjne jest zorganizowanym procesem stosowania prawa, który obejmuje następujące etapy: a) ustalenie, jak norma obowiązuje w znaczeniu dostatecznie określonym na potrzeby rozstrzygnięcia; b) uznanie za udowodniony fakt na podstawie określonych materiałów i w oparciu o przyjętą teorię dowodów; c) subsumpcja faktu uznanego za udowodniony, pod stosowaną normę prawną; d) wiążące ustalenie konsekwencji prawnych faktu uznanego za udowodniony na podstawie stosowanej normy. Naczelnymi zasadami postępowania administracyjnego są - zawarte w art. 6 i art. 7 k.p.a. - zasada praworządności oraz zasada dochodzenia prawdy obiektywnej. Nakładają one na organy prowadzące postępowanie obowiązek wszechstronnego zbadania sprawy pod względem faktycznym jak i prawnym, w celu ustalenia rzeczywistego jej stanu. W myśl art. 77 § 1 k.p.a. organy administracji państwowej zobowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Treść tego przepisu należy tłumaczyć w ten sposób, że obowiązek przeprowadzenia wszystkich niezbędnych do wyjaśnienia sprawy dowodów obciąża organ administracji prowadzący postępowanie w sprawie. Zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. decyzja powinna być należycie uzasadniona, z podaniem m.in. dowodów, na podstawie których określone fakty organ orzekający przyjął za udowodnione, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej. Kontroli Sądu została poddana decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 czerwca 2022 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia 9 maja 2022 r. w przedmiocie nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń wychowawczych, w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 marca 2022 r., z uwagi na zmianę jej sytuacji rodzinnej i nie poinformowanie o tym organu realizującego wypłatę tego świadczenia. Zgodnie z art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d.). Wskazać na wstępie wymaga, iż w przepisach p.p.w.d. ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do się do cechy czynności (pobrania), a nie cechy świadczenia (nienależnego), co oznacza, że koniecznym jest rozróżnienie pojęć "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" jest świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyroki WSA: w Łodzis z 23 lutego 2022 r. II SA/Łd 1574/21; we Wrocławiu z 20 listopada 2019 r. IV SA/Wr 205/19; w Bydgoszczy z 3 września 2019 r. II SA/Bd 379/19; w Warszawie z 3 września 2019 r. I SA/Wa 1200/19). Nie kwestionując powyższego stanowiska podkreślić jednak należy, iż w wyniku dokonanej w roku 2019 nowelizacji przepisów p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego w większości przypadków nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze. Taka sytuacja ma między innymi miejsce w przypadku uznania świadczenia za nienależnie pobrane w oparciu o przesłankę określoną w art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d.. Zarówno w doktrynie prawa, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że w przypadku regulacji zamieszczonej w przywołanym wyżej przepisie nie bierze się pod uwagę świadomości strony co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego, gdyż zawarte w tym przepisie pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia" jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o analizowany przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania (por. J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Komentarz do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Wyd. II. LEX/el; wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 540/21; wyrok WSA w Łodzi z 21 stycznia 2022 r., II SA/Łd 604/21; wyrok WSA w Gliwicach z 12 kwietnia 2022 r., II SA/Gl 67/22). Oceny tych okoliczności dokonywać należy w odniesieniu do realiów konkretnej sprawy, w tym w szczególności z uwzględnieniem charakteru świadczenia, które ma zostać uznane za nienależne. W tym aspekcie zauważyć należy, iż stosownie do art. 4 ust. 1 p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przeznaczone jest na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb bytowych. Prawo do świadczenia wychowawczego nabywa się ex lege przy łącznym spełnieniu przesłanek wskazanych w ustawie, w tym przesłanki podmiotowej. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 2 pkt p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż organy obu instancji zgodnie stwierdziły, że skarżąca została pouczona o konieczności informowania o zmianie sytuacji rodzinnej, lecz uczyniła to dopiero przy piśmie złożonym w organie I instancji w dniu 1 kwietnia 2022 r. Z tego faktu wywiodły, iż świadczenie wychowawcze przyznane na okres od dnia 1 czerwca 2021r. do dnia 31 maja 2022 r., a wypłacane od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia 31 marca 2022 r., zostały nienależnie pobrane. Zaznaczyć trzeba, że niesporną okolicznością jest to, że córka skarżącej przebywa pod opieką swojego ojca będącego jednocześnie mężem skarżącej. Wobec tego niewątpliwie doszło do zmiany sytuacji rodzinnej skarżącej, która sama przyznała, że nie dopełniła stosownych formalności w zakresie poinformowania o tym organu wypłacającego świadczenie. Nadmienić także przyjdzie, że sytuacja rodziny skarżącej uległa zmianie już przed rozpoczęciem okresu świadczeniowego 2021/2022 (por. oświadczenie skarżącej z dnia 1 kwietnia 2022 r.). Jednocześnie skarżąca przedłożyła wraz ze skargą wydruki z przelewów bankowych, z których wynika, że w okresie od czerwca 2021 r. do lutego 2022 r. pobrane świadczenia przekazywała córce na rachunek bankowy opatrzony jej imieniem i nazwiskiem. Potwierdza to również oświadczenie złożone przez córkę skarżącej. W ocenie Sądu jest to istotna okoliczność w niniejszej sprawie. Dodatkowo, za nieuprawnione należy uznać stanowisko wyrażone w odpowiedzi na skargę, że przekazywanie przez skarżącą córce na jej rachunek bankowy pobranych świadczeń wychowawczych pozostaje bez wpływu na wydane w sprawie rozstrzygnięcia. Wskazać także należy, że choć Sąd, na mocy art. 145 § 3 p.p.s.a. uprawniony jest do umorzenia postępowania administracyjnego, gdy brak jest podstaw do jego kontynuowania, to jednak wniosek skarżącej w tym zakresie nie zasłużył na aprobatę. Świadczenie wychowawcze za miesiąc marzec 2022 r. zostało wypłacone skarżącej. Z oświadczenia córki skarżącej wynika, że świadczenie to zostało zwrócone do organu w dniu 12 kwietnia 2022 r., na dowód czego przedłożono pokwitowanie. Na dokumencie tym widnieje data zwrotu, kwota, pieczęć organu z podpisem pracownika, jednak brak jest informacji z jakiego tytułu dokonano tego zwrotu. Wobec powyższego stwierdzić trzeba, że uznanie pobranych przez skarżącą świadczeń w okresie świadczeniowym 2021/2022 za nienależnie pobrane, mogłoby doprowadzić do sytuacji, w której córka skarżącej zostałaby pozbawiona takiego świadczenia w tym okresie, w razie jego niepobierania przez męża skarżącej. Taka sytuacja nie powinna mieć miejsca. Ustawodawca w art. 4 p.p.w.d. podał co jest celem świadczenia wychowawczego. Oznacza to, że intencją ustawodawcy było powiązanie przesłanek uprawniających do przyznania tego świadczenia z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem, w celu częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem i utrzymaniem. W niniejszej sprawie cel ten został spełniony, albowiem skarżąca przekazywała pobrane świadczenia bezpośrednio swej córce. Stąd też, biorąc pod uwagę jej wiek, świadczenia zostały spożytkowane zgodnie z brzmieniem przywołanego już wcześniej art. 4 p.p.w.d. Jednak by potwierdzić tezę, iż świadczenia zostały nienależnie pobrane, w rozumieniu art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 p.p.w.d., należy uzupełnić w tym zakresie materiał dowodowy. Organ I instancji powinien przy ponownym rozpoznaniu sprawy ustalić czy mąż skarżącej w tym samym okresie 2021/2022 pobierał na córkę świadczenie wychowawcze oraz z jakiego tytułu dokonano zwrotu świadczenia w dniu 12 kwietnia 2022 r. Mając na uwadze wskazane uchybienia należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego, jak również prawa procesowego, zwłaszcza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W związku z powyższym, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w sentencji. Nadmienić przyjdzie, że sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 1 w związku z art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl