II SA/Gl 1176/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant specjalista Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 marca 2026 r. sprawy ze skargi I. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 17 lipca 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/674/2025/9703 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia 19 maja 2025 r. nr [...]. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 19 maja 2025 roku, nr [...], działając na podstawie m.in. art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (aktualny publikator: Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, w skrócie: "u.ś.r.") i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (aktualny publikator: Dz. U. z 2025 r. poz. 1691, w skrócie: "k.p.a."), postanowił wobec I. S. (dalej: "Skarżąca") ustalić wysokość nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego na rzecz małoletniego dziecka - M. R., w łącznej kwocie 431,68 zł., wynikającego z decyzji z dnia 11.10.2024 r., oraz zażądał zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w łącznej kwocie 431,68 zł. za miesiąc: styczeń 2025 roku - 215,84 zł. wraz z odsetkami liczonymi od dnia 01.02.2025 r. i za miesiąc luty 2025 roku - 215,84 zł. wraz z odsetkami liczonymi od dnia 01.03.2025 r., jak też orzekł o obowiązku zwrotu odsetek od nienależnie pobranych świadczeń, które na dzień wydania decyzji wynoszą 12,44 zł. W treści uzasadnienia wskazał, że w dniu 05.03.2020 roku Skarżąca złożyła wniosek i organ I instancji przyznał jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, łącznie na okres do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności. Wynika to z decyzji z dnia 18.03.2020 roku, wydanej na okres od 01.01.2020 roku do 28.02.2023 roku oraz decyzji z dnia 04.08.2023 roku i decyzji z dnia 01.09.2023 roku, którymi wydłużono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r, o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i. zwalczaniem C0VID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U, 2020 poz. 374 z póżn, zm.), do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Dodatkowo, również w decyzji z dnia 11.10.2024 roku organ I instancji wydłużył prawo Skarżącej do zasiłku pielęgnacyjnego. Skarżąca, jako adresatka decyzji (w tym wymienionych decyzji zmieniających) była poinformowana, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym organ I instancji. Pouczono ją również o skutkach niedopełnienia tego obowiązku. W dniu 18.03.2025 roku Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na nowy okres zasiłkowy. Do wniosku dołączyła orzeczenie z dnia [...] roku, [...], ale o fakcie jego wydania nie poinformowała organu I instancji, pomimo zapisów wskazanych w decyzji z dnia 11.10.2024 roku. Organ I instancji pismem z dnia 20.03.2025 roku zwrócił się z wnioskiem do Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. o udzielenie informacji, kiedy orzeczenie o niepełnosprawności małoletniej M. R. z dnia [...] roku stało się ostateczne. Z udzielonej odpowiedzi wynika, że miało to miejsce w dniu 10.12.2024 roku. W związku z powyższym, po analizie zgromadzonej dokumentacji organ I instancji ustalił, iż prawo do wydłużonego zasiłku pielęgnacyjnego wygasło w dniu, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności stało się ostateczne. Ponadto, nową decyzją z dnia 02.04.2025 roku, nr [...], przyznano Skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od 1 marca do 31 sierpnia 2025 roku (na podstawie nowego wniosku złożonego w dniu 18.03.2025 roku). Tym samym zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 01.01.2025 roku do 28.02.2025 roku jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi (por. art. 30 ust. 8 u.ś.r.). W odwołaniu Skarżąca podała, że nie uważa, aby pobrała świadczenia nienależnie. Natomiast jedynym jej błędem było niedopatrzenie i odmienna interpretacja decyzji przyznającej świadczenie. Przedłużając decyzję o pobieraniu świadczenia pielęgnacyjnego na okres 6 miesięcy zrozumiała, iż w ciągu tych 6 miesięcy musi wyrobić dziecku nowe orzeczenie o niepełnosprawności, oraz w tym czasie zmieścić się w dostarczeniu tego orzeczenia, gdyż po tym okresie nie zostanie jej przedłużone świadczenie pielęgnacyjne. W międzyczasie, kiedy nowe orzeczenie zostało wyrobione i zawierało również w dalszym ciągu punkt 7 i 8 miała podstawy do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W tym też czasie doszły inne okoliczności. Jej dwie córki w biały dzień w dniu 10 listopada 2025r. zostały napadnięte na przystanku, co spowodowało skutki prawne, tym również czynności procesowe. Stąd też nie pomyślała o tym, aby natychmiast dostarczyć orzeczenie, tym bardziej, że córka dostała punkt 7 i 8, który jest podstawą do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Była pewna, że świadczenie pielęgnacyjne nadal się jej należy. Dlatego zwróciła się o rozpatrzenie sprawy pozytywnie na jej korzyść. Decyzją z dnia 17 lipca 2025 roku, nr SKO.PSŚ/41.5/674/2025/9703, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium") utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 19 maja 2025 roku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podało i omówiło obowiązujące przepisy oraz ustalenia stanu faktycznego. Wywiodło, iż organ I instancji słusznie zażądał zwrotu od nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za wymieniony okres, gdyż Skarżąca miała przyznane prawo na okres nie dłuższy niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Organ I instancji precyzyjnie pouczył, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności należy niezwłocznie zgłosić ten fakt. Dodatkowo poinformował, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia Skarżąca zobowiązana będzie do ich niezwłocznego zgłoszenia, pod rygorem powstania świadczeń nienależnie pobranych. Z nałożonego obowiązku Skarżąca się nie wywiązała, chociaż jako przedstawiciel ustawowy dziecka była uprawniona do zasiłku pielęgnacyjnego. Okoliczności stanu faktycznego przywołane w tezach uzasadnienia decyzji organu I instancji są bezsporne i są prawidłowo udokumentowane w przedłożonym materiale dowodowym. We wniosku o przyznanie świadczenia rodzinnego, jak i w decyzji przyznającej uprawnienia Skarżąca została poinformowana o konieczności zgłaszania organowi I instancji o każdej zmianie, mającej wpływ na uprawnienia do świadczeń rodzinnych, a także o okresie na jaki zasiłek pielęgnacyjny został jej przyznany. Jednocześnie, jak sama potwierdziła miała świadomość, iż trzeba złożyć wniosek o nowe orzeczenie o niepełnosprawności. Zrobiła to i takie orzeczenie zostało jej doręczone. Ponadto, Skarżąca zna zasady k.p.a., tj. konieczność złożenia wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż takie świadczenie rodzinne było kiedyś jej przyznane a decyzja określała datę, do jakiej będzie ono wypłacane. W skardze Skarżąca wyraziła swoje niezadowolenie z treści zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę z dnia 4 września 2025 roku Kolegium wniosło o jej oddalenie. Zauważyło, że organ I instancji zawiadomił Skarżącą, pismem procesowym z dnia 5 maja 2025 roku o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń oraz ich zwrotu. Pismo zostało odebrane w dniu 8 maja 2025 roku. Zatem Skarżąca miała zapewniony czynny udział w toczącym się postępowaniu administracyjnym, a kwoty nienależnie pobranych świadczeń są prawidłowo wyliczone. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualny publikator: Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., w skrócie: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Jednocześnie należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a. Ponadto, w ramach sprawowanej kontroli, sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest wyjaśnienie, czy pobrane przez Skarżącą świadczenia, w przedstawionym powyżej stanie faktycznym, podlegają definicji świadczeń nienależnie pobranych. W orzecznictwie zwraca się uwagę na to, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei, "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Oznacza to, że o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu u.ś.r. można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie wbrew pouczeniu). Zatem nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach bądź złożenie w tym zakresie nieprawdziwych oświadczeń było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy. Mając na uwadze możliwość zaistnienia sytuacji pobierania świadczeń rodzinnych przez osoby nieuprawnione, ustawodawca uregulował tryb weryfikacji decyzji je przyznających (art. 32 u.ś.r.), jak też stwierdzenia w drodze decyzji, że są one świadczeniami nienależnie pobranymi i nakładania na osoby, które je pobrały obowiązku ich zwrotu (art. 30 ust. 1 u.ś.r.). Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. Stosownie do treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei, ust. 8 tej regulacji wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 1269/21, wskazano, z czym skład orzekający w niniejszej sprawie się zgadza, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, a "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Dodatkowo, zgodnie z art. 6d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2025r. poz. 913 z późn. zm.) utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei, według ust. 4a tego przepisu "Dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)". Również, w myśl art. 23b ust. 1 pkt 5 i ust. 4 u.ś.r., organ I instancji miał obowiązek uzyskiwania tych danych z urzędu, także w przypadku ewentualnej awarii systemów teleinformatycznych. Organ ma zatem możliwość (a przynajmniej powinien mieć możliwość w związku art. 23b ust. 1 pkt 5 i art. 23b ust. 4 u.ś.r.) weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Z drugiej strony zaniedbał, by weryfikację taką ponawiać i wypłacał kolejne transze. Należało zatem i tę okoliczność wziąć pod uwagę. Powyższe dane w rejestrze udostępniane są m. in. w celu "weryfikacji danych" dotyczących osób "pobierających świadczenia". Istnieje więc obowiązek tego rodzaju kierowany przez ustawodawcę wobec administracji publicznej. Chodzi bowiem o wydatkowanie środków publicznych. Jeśli istnieją możliwości techniczne konieczne jest weryfikowanie, czy nie odpadły przesłanki do wypłaty przyznanych środków finansowych. Sprawdzenie takie nie nastąpiło w stosownym czasie, organ I instancji wydawał kolejne decyzje przedłużające wypłatę świadczenia (już po wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności zaniedbując badanie stanu faktycznego), a negatywnymi konsekwencjami własnych zaniechań obciążono Skarżącą. Wszystkie te uchybienia stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., orzeczono, jak w sentencji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.