II SA/Gl 1188/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.), Protokolant specjalista Ewa Bojarska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi S.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia [...] roku Nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] roku nr [...] w sprawie odmowy przyznania S. J. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę K. J. Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. Organ I instancji odmówił przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę która wymaga całodobowej opieki. Jak ustalono w trakcie postępowania, strona nie pracuje i opiekuje się niepełnosprawną matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności Strona nie pobiera świadczeń emerytalno - rentowych. Matka jest zamężna, a na mocy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. [...] roku nr [...] została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia [...] roku. Nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopnień niepełnosprawności datuje się od [...] roku. Ponadto matka, na mocy orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS Oddział w C. nr [...] z dnia [...] r., została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Ze względu na opiekę sprawowaną nad matką strona nie może podjąć zatrudnienia. Natomiast, jak zauważa organ, matka pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stąd to nim spoczywa obowiązek sprawowania opieki. Tym samym zachodzi przeszkoda określona w art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy oświadczeniach rodzinnych. Kolegium rozstrzygnięciem wskazanym na wstępie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji, podzielając jego stanowisko co do podstaw odmowy W skardze z 26 sierpnia 2021 r. strona (dalej: skarżąca) podkreśla, że jedynie ona może sprawować opiekę nad matką, która nie chodzi, a ponadto jest leczona [...]. Ojciec nie nadaje się do sprawowania opieki. Cały czas nadużywa alkoholu, jest agresywny, a od [...] roku ma założoną niebieska kartę za znęcanie się psychiczne nad żoną. Matka jest z nim w faktycznej separacji, prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Istotą sporu w sprawie jest to, czy skarżącej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką w sytuacji, w której matka pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), dalej: u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast, stosowanie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia unormowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Jedyny wyjątek w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym (wyrok NSA z 9 lutego 2021 r., I OSK 599/20 (vide także wymienione tam wyroki). Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. W rozpatrywanej sprawie, co nie budzi wątpliwości, mąż niepełnosprawnej, pozostającej pod opieką córki, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Spełniona jest zatem negatywna przesłanka, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wykluczająca możliwość przyznania córce (obecnej skarżącej) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Tym samym zaskarżona decyzja oparta na wykładni literalnej tego przepisu, nie narusza prawa. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę posiada wiedzę o orzeczeniach sądów administracyjnych, w których przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie była traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka niepełnosprawnej osoby jest na tyle zły, że obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, a nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło znaczne pogorszenie się stanu zdrowia u osoby posiadającej już orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na znacznie podeszły wiek i konieczność uzyskiwania pomocy innych osób przy codziennych podstawowych czynnościach). Należy podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe, szczególne, a z taką nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Jedynie z twierdzeń skarżącej wynika, że jej ojciec nie może sprawować opieki nad matką ze względu na cechy swojego charakteru (agresywny, porywczy) oraz założona w roku [...] "niebieską kartę" ze względu na znęcanie się nad żoną. Okoliczności te, a zwłaszcza fakt założenia "niebieskiej karty" oraz jej przyczyny, nie są w żaden sposób wykazane. Po to, aby sąd odstąpił od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r. w przedmiotowej sprawie musiałyby zaistnieć ewidentne przeszkody wykluczające możliwość sprawowania opieki nad żoną (bezpośrednio bądź z udziałem osób trzecich). Nie jest wystarczające jedyne ogólne powołanie się na okoliczności, które, w ocenie Sądu, mogłyby uzasadniać takie odstąpienie. Wymaga jeszcze raz podkreślenia, że w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ustawodawca na plan pierwszy wysunął obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy między małżonkami i to w taki sposób, że wyprzedza on obowiązek alimentacyjny krewnych, nawet tych którzy są zstępnymi zobowiązanymi do alimentacji w pierwszym kręgu. Nie pozostaje to w sprzeczności z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obok bowiem regulacji art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którą obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - w k.r.o. funkcjonuje przepis art. 27, zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. uwzględnia więc normę i zasadę wynikającą z art. 27 k.r.o. Poza tym, skoro rezygnacja z zatrudnienia bądź niepodejmowanie pracy zarobkowej jest warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi niepełnosprawnego, to okoliczność aktywności zawodowej osoby zobowiązanej do świadczenia pomocy w pierwszej kolejności (ojca skarżącej) nie może być traktowana jak okoliczność umożliwiająca przyznanie tego świadczenia skarżącej. To bowiem nie rodzina wybiera ze swego grona osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, ale wyboru tego dokonał sam ustawodawca wskazując w pierwszej kolejności małżonka osoby niepełnosprawnej. W sprawie niniejszej nie zostały więc wskazane i dowiedzione obiektywne okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiałyby sprawowanie opieki nad niepełnoprawną przez jej małżonka, a to wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. W tym stanie rzeczy skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.