II SA/Gl 1194/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant specjalista Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 stycznia 2026 r. sprawy ze skargi I. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 31 lipca 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/808/2025/11627 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 26 czerwca 2025 r. nr [...]. Decyzją z dnia 13 grudnia 2024 r. znak: [...] Prezydent Miasta S. przyznał I. M. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 grudnia 2024 r. do 31 maja 2025 r. jednak nie dłużej niż do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia. Następnie organ, na podstawie informacji uzyskanych z systemu EKSMON (z dnia 6 czerwca 2025 r.) ustalił, że w stosunku do strony zostało dnia [...] wydane nowe orzeczenie. W związku z powyższym orzeczenie, w oparciu o które wydano decyzję 13 grudnia 2024 r. utraciło moc. W konsekwencji powyższego organ decyzją nr [...] z dnia 26 czerwca 2025 r.: 1) uznał, że kwoty wypłacone za okres od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. w wysokości 647,52 zł. były nienależnie pobranymi świadczeniami, 2) zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ustalonych niniejszą decyzją w łącznej kwocie 647,52 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienia naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty. Ww. świadczenia należy zwrócić w terminie 14 dni, od kiedy decyzja stanie się ostateczna. Odsetki za opóźnienie zostaną naliczone w dniu spłaty kwoty głównej. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka wyrażając niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Zwróciła się także o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle zaś ust. 2 pkt 1 tego artykułu "za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się [...] świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Skład orzekający Kolegium po zapoznaniu się z aktami sprawy i odwołaniem strony stwierdził, że w przedmiotowej sprawie doszło do nienależnego pobrania zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia [...] strona została zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Orzeczenie stało się ostateczne z dniem [...]. Zgodnie z art. 24 ust. 4 cyt. ustawy prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas określony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W przypadku wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Zarzuciła organom administracji, że nie została w sposób prawidłowy pouczona o skutkach braku poinformowania organu o nowym orzeczeniu. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r., poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1208) do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne. Za takie, świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem spełnienia dwu warunków. Po pierwsze - jego wypłacenie musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, zaś po drugie - osoba pobierająca świadczenia powinna zostać należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie. Prawidłowe pouczenie jest tu kluczowe dla odróżnienia "świadczenia nienależnie pobranego" użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się również z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy. W judykaturze utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia (por. m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21- wszystkie orzeczenia za CBOSA). Z akt administracyjnych wynika, że decyzją z dnia 13 grudnia 2024 r. znak: [...] Prezydent Miasta S. przyznał stronie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 grudnia 2024 r. do 31 maja 2025 r. jednak nie dłużej niż do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia. Następnie organ, na podstawie informacji uzyskanych z systemu EKSMON (z dnia 6 czerwca 2025 r.) ustalił, że w stosunku do strony zostało dnia [...] wydane nowe orzeczenie. W związku z powyższym orzeczenie, w oparciu o które wydano decyzję 13 grudnia 2024 r. utraciło moc. W konsekwencji powyższego organ decyzją nr [...] z dnia 26 czerwca 2025 r. uznał, że kwoty wypłacone za okres od 1 marca 2025 r. do 31 maja 2025 r. w wysokości 647,52 zł. były nienależnie pobranymi świadczeniami, Uwzględniwszy przy tym zaprezentowane wyżej rozważania prawne stwierdzić przyjdzie, że kluczowe znaczenie dla oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia ma kwestia, czy strona we wskazanym okresie pobierała sporne świadczenie w sposób świadomy, w tym znaczeniu, że zdawała sobie sprawę, że jej ono nie przysługuje, W tym zaś kontekście zasadniczą rolę odgrywa odpowiedź na pytanie, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych było w rozpoznanym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżąca miała wiedzę o nienależnym pobieraniu zasiłku. W ocenie Sądu pouczenia zawarte w wydanej decyzji nie może stanowić dostatecznej podstawy do formułowania takiej tezy. Organ pierwszej instancji pouczył skarżącą o wynikającym z art. 25 ust. 1 powołanej ustawy, obowiązku niezwłocznego informowania w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych Zaznaczono również, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie, a także wyjaśniono, że w świetle art. 30 cytowanej ustawy nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi. Zdaniem składu orzekającego pouczenia te nie zawierają jednak w swojej treści jasnej i jednoznacznej informacji o tym, że każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w decyzji o przyznaniu zasiłku będzie skutkował utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Analiza akt sprawy pozwala stwierdzić, ze strona nie miała świadomości, że aby brak powiadomienia o wydaniu nowego orzeczenia - w tym także potwierdzającego stopień niepełnosprawności, powodował utratę prawa do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Orzekające w sprawie organy nie poddały tego zagadnienia dostatecznej analizie, gdyż z uzasadnień ich decyzji nie wynika, aby podjęły wystarczająco wnikliwe rozważania co do świadomości skarżącej o nienależnym pobraniu spornego świadczenia oraz co do istnienia w tych ramach złej woli po jej stronie. W konsekwencji, wskazane decyzje naruszają zasadę prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zaś rezultatem tego naruszenia było przedwczesne zastosowanie normy określonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego wyroku. W tym zakresie raz jeszcze oceni, poddając analizie treść otrzymanych przez skarżącą pouczeń, czy miała ona wiedzę o tym, że wydanie wobec jej córki nowego orzeczenia, w którym nie zmieniono ustaleń co do stopnia jego niepełnosprawności kwalifikuje się jako zmiana mającą wpływ na przysługujące jej prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ ten dokona prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustali, czy pobrany w spornym okresie zasiłek nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie. Nie bez znaczenia jest tu również okoliczność, że "nowe" orzeczenie o niepełnosprawności potwierdza, że skarżąca jest osobą noipełnosprawną, tym razem w stopniu znacznym. Biorąc pod uwagę powyższe orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a.