II SA/Gl 1211/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Protokolant specjalista Magdalena Strzałkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2025 r. sprawy ze skargi M.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 26 lipca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1421/2024/11683 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 17 maja 2024 r., nr [...] Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 17 maja 2024 r., znak [...], wydaną m. in. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm., dalej - k.p.a.), art. 30 ust. 1 i 2 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm. – dalej u.ś.r.), orzekając wobec M.D. (dalej: strona, skarżąca) uznał, że kwoty wypłacone za okres od 1 czerwca 2020 r. do 31 grudnia 2023 r. w wysokości 9.281,12 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie zobowiązał stronę do zwrotu ww. kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty. Wskazano, że ww. świadczenia należy zwrócić w terminie 14 dni, od kiedy decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu wskazano m. in., że decyzją z dnia 16 kwietnia 2019 r. strona miała przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko, przedłużone do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na rzecz dziecka. Organ uzyskał informację o wydaniu w dniu [...] r. nowego orzeczenia o niepełnosprawności, o czym strona nie poinformowała organu. W toku postępowania zaniechała realizacji ciążącego na niej – jako uprawnionej – obowiązku informowania o każdej zmianie mającej wpływ na dalsze prawo do świadczenia. Doszło zatem do pobrania nienależnego świadczenia. Od decyzji organu I instancji strona wniosła odwołanie, uznając ją za niezasadną. Podniosła, że decyzja jest dla niej krzywdząca, a pieniądze były niezbędne ze względu na potrzeby chorego dziecka. Nie miała świadomości, że należy zgłosić w organie fakt wydania nowego orzeczenia lekarskiego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO), decyzją z dnia 26 lipca 2024 r., znak SKO.PSŚ/41.5/1421/2024/11683, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu SKO stwierdziło m. in., że organ przedłużył okres przyznania zasiłku pielęgnacyjnego na okres do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Strona została pouczona, że w przypadku wydania nowego orzeczenia należy niezwłocznie poinformować o tym fakcie organ wypłacający świadczenie, czego nie dopełniła. Zatem w rozpatrywanej sprawie zachodzą przesłanki do orzeczenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Od powyższej decyzji strona wniosła skargę, zaskarżając ją w całości. Wskazała, że nie miała świadomości, iż należy zgłosić w organie fakt wydania nowego orzeczenia lekarskiego. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności mieści się w tym samym budynku co MOPS w S., zatem była przekonana, że instytucje te dokonują wymiany informacji i że nie musi tego dodatkowo zgłaszać. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Art. 30 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei ust. 8 tej regulacji wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W wyroku WSA w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Gl 1269/21, wskazano, z czym tut. Sąd zgadza się, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Organy w tym kontekście wskazują, że przyznano stronie prawo do zasiłku jw., nie dłużej jednak niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. W tym kontekście należy wskazać, że w świetle art. 6d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 44) utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu "Dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)". Również w świetle art. 23b ust. 1 pkt 5 oraz ust. 4 u.ś.r. organ miał obowiązek uzyskiwania tych danych z urzędu, także w przypadku ewentualnej awarii systemów teleinformatycznych. Do tych kwestii nie odniesiono się. Nie można w tej sytuacji skutecznie twierdzić, że organ został wprowadzony przez skarżącą w błąd, ponieważ ta zaniechała poinformowania go o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Wprowadzić w błąd przez zaniechanie można jedynie wtedy, kiedy jedna osoba posiada pewne informacje i pomimo obowiązku nie udziela ich drugiej osobie lub organowi/podmiotowi, gdy te nie mają dostępu do owych konkretnych danych. Organ miał jednak (powinien mieć) dostęp i możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Z drugiej strony zaniedbał, by weryfikację taką ponawiać i wypłacał kolejne transze (weryfikacja miała miejsce ze znacznym opóźnieniem). Kwestia istnienia podstaw do wypłaty świadczeń różnego rodzaju powinna być brana przez organy pod uwagę także z urzędu. Powyższe dane w rejestrze są udostępniane m. in. w celu "weryfikacji danych" dotyczących osób "pobierających świadczenia". Istnieje więc obowiązek tego rodzaju kierowany przez ustawodawcę wobec administracji publicznej. Chodzi bowiem o wydatkowanie środków publicznych. Przerzucanie w tej sytuacji pełnej odpowiedzialności na skarżącą nie podlega akceptacji ze strony Sądu. Organy same ustaliły, że uzyskała ona kolejne zaświadczenie o niepełnosprawności dziecka, zatem mogła zakładać, że nadal spełnione są przesłanki do pobierania ww. zasiłku (zwłaszcza, że ustawodawca daje organowi możliwość wglądu do bazy orzeczeń o niepełnosprawności). Pomimo upływu długiego czasu i dostępu do ww. bazy organ nadal wypłacał środki, przez co skarżąca mogła uznawać, że pobiera je w pełni legalnie i ww. zmian w sytuacji faktycznej nie musi zgłaszać. Nielogiczna jest też wykładnia, w myśl której osoba w analogicznej sytuacji do skarżącej mogłaby bez przeszkód pobierać takie świadczenie nieprzerwanie, w dalszym ciągu, tylko na podstawie przedłużenia ważności orzeczenia o niepełnosprawności (jeśli ta osoba w okresie epidemii albo po jej ustaniu nie uzyskała jeszcze nowego orzeczenia), natomiast skarżąca zobowiązana byłaby do zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia" tylko z tego powodu, że w ww. okresie uzyskała na dziecko nowe orzeczenie o niepełnosprawności. Przyjęcie takiej wykładni niewątpliwie stanowiłoby pogwałcenie podstawowych zasad konstytucyjnych, w tym zasady równości wobec prawa oraz sprawiedliwości społecznej (art. 2 i 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP). Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.