II SA/Gl 1229/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie, Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 26 lipca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1297/2024/10139/AKD w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy T. z dnia 22 maja 2024 r., nr [...]. Decyzją z dnia 26 lipca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, w wyniku rozpoznania odwołania wniesionego przez skarżącego D. M., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy T. z dnia 22 maja 2024 r. o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego skarżącemu za okres od dnia 1 września 2022 r. do dnia 31 stycznia 2023 r. za nienależnie pobrane świadczenie i o zobowiązaniu go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego łącznie w kwocie 10 934 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że decyzją z dnia 21 lipca 2022 r. organ I instancji przedłużył skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem, począwszy od 1 lipca 2022 r., nie dłużej jednak niż do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu [...] siepnia 2022 r. wydane zostało kolejne orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T., ustalające znaczny stopień niepełnosprawności syna skarżącego do [...] 2026 r. Organ podniósł, że skarżący zobowiązany był do powiadomienia organu I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności i tego nie uczynił. Informacje zawarte w decyzji o przedłużeniu świadczenia pielęgnacyjnego, według organu należy uznać za poinformowanie strony, że uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności skutkuje utratą prawa do świadczenia wypłacanego na podstawie decyzji zmieniającej z dnia 21 lipca 2022 r. Organ stwierdził, że wobec tego zaistniały ustawowe przesłanki do wydania decyzji o nienależnie pobranych świadczeniach rodzinnych i ich zwrocie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, ponieważ skarżący, pomimo okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w dalszym ciągu świadczenie to pobierał w okresie od 1 września 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący podniósł zarzut sprzeczności ustaleń organu z treścią zgromadzonego materiału dowodowego i niewyjaśnienie wszelkich istotnych dla sprawy okoliczności. Podkreślił, że przez cały czas pobierania świadczenia – na skutek błędu, niezrozumienia treści decyzji, był przekonany, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia ze względu na konieczność opieki nad synem może pobierać do końca pandemii. Podniósł, że nie zdawał sobie sprawy z tego, że otrzymując kolejne orzeczenie o niepełnosprawności syna, jest zobowiązany dostarczyć je organowi, bowiem kolejne orzeczenie określiło pogorszenie stanu zdrowia syna, a czas trwania niepełnosprawności został określony do ukończenia przez syna 16 lat. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto według art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego skarżącemu za okres od dnia 1 września 2022 r. do dnia 31 stycznia 2023 r. za nienależnie pobrane świadczenie i o zobowiązaniu go do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi. W ramach kontroli zgodności z prawem powyższego rozstrzygnięcia podkreślenia zatem wymagało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm.), do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne. Według stanowiącego podstawę tego rozstrzygnięcia, przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem spełnienia dwóch warunków. Po pierwsze - jego wypłacenie musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, a po drugie - osoba pobierająca świadczenia powinna zostać prawidłowo pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jak podkreśla się w orzecznictwie - pouczenie spełnia warunki prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w taki sposób, aby strona mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (por.: wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Bydgoszczy z 19 grudnia 2017 r., sygn. akt II SA/Bd 699/17, publ. Lex nr 2437882 oraz w Lublinie z 16 marca 2021 r., II SA/Lu 709/20, publ. Lex nr 3163974). Znaczenie prawidłowego pouczenia jest tu niewątpliwie istotne, jako że pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. nie jest równoznaczne ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się również z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy (por. K. Małysa-Sulińska [red.], Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, publ. Lex, 2015 r.). Według utrwalonej linii orzecznictwa, obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku powiadomienia świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia i następnie ustalenie, czy jego nieuprawnione pobranie nastąpiło w warunkach złej woli beneficjenta, a zatem, czy wiedział, że świadczenie miało charakter nienależnego (por. m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, publ. Lex nr 3342757 oraz wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21, publ. Lex nr 3258861). W przedmiotowej sprawie – na podstawie decyzji Wójta Gminy T. z dnia 21 lipca 2022 r. - prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało przedłużone skarżącemu - począwszy od 1 lipca 2022 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z akt administracyjnych wynika, że Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T., orzeczeniem z [...] siepnia 2022 r. uznał syna skarżącego za osobę niepełnosprawną i zawarł wskazania dotyczące konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W sprawie bezsporne jest to, że skarżący nie powiadomił organu I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Po uzyskaniu informacji o tym nowym orzeczeniu, organ wydał decyzję uznającą za nienależnie pobrane świadczenie, które zostało wypłacone za okres od 1 września 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. i zobowiązał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W związku z powyższym, kluczowe znaczenie dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji ma to, czy skarżący we wskazanym okresie pobierał świadczenie zdając sobie sprawę z tego, że mu ono nie przysługuje. W tym zakresie, rozstrzygające jest to, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych było w tym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżący miał wiedzę o nienależnym pobieraniu świadczenia. Stwierdzić w tym zakresie należało, że pouczenia zawarte w decyzji z dnia 21 lipca 2022 r. nie mogą stanowić dostatecznej podstawy do przyjęcia takiej oceny. Organ pierwszej instancji pouczył skarżącego o wynikającym z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na "prawo do zasiłku pielęgnacyjnego". Ponadto w uzasadnieniu decyzji przytoczył treść art. 15h ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, stanowiącego, że orzeczenie o niepełnosprawności, którego ważność upływa w okresie od dnia wejścia w życie tej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z powyższego wynika, że pouczenia te nie zawierają w swojej treści konkretnej informacji o tym, iż zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia jest każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności i że każde nowe orzeczenie skutkuje utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Przedmiotowy brak ma znaczenie tym bardziej istotne, że nowe orzeczenie z [...] siepnia 2022 r. jedynie potwierdziło, iż syn skarżącego nadal jest osobą niepełnosprawną ze wskazaniami dotyczącymi konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wymaga to podkreślenia - gdyż zarówno na podstawie wcześniejszego jak i późniejszego orzeczenia o niepełnosprawności, skarżący spełniał warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że skarżący na podstawie cytowanego wyżej, nieprecyzyjnego pouczenia mógł nie wiedzieć, że sam fakt wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności - nawet potwierdzającego niepełnosprawność i te same wskazania co przedtem - stanowi zmianę mającą wpływ na prawo do tego świadczenia w rozumieniu art. 25 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności powodującą ustanie tego prawa. Podnoszone w tym zakresie zarzuty skargi należało uznać za zasadne – w świetle powyższych stwierdzeń nie ulega bowiem wątpliwości, że skarżący mógł nie wiedzieć, iż brak powiadomienia organu o wydaniu nowego orzeczenia - w tym także potwierdzającego dotychczasową niepełnosprawność i związane z nią wskazania, spowoduje – wskutek ustania prawa do świadczenia, że to świadczenie będzie nienależnie pobrane. Orzekające w sprawie organy pominęły ustalenia i ich analizę w powyższym zakresie. W konsekwencji tego - przy wydaniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, doszło do naruszenia art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. i wymienione naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem dotyczyło ustaleń będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Rezultatem tego naruszenia było przedwczesne zastosowanie normy określonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec tego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 P.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni wskazania dotyczące konieczności uzupełnienia ustaleń i przeprowadzenia analizy okoliczności faktycznych we wskazanym wyżej zakresie. W szczególności organ oceni, poddając analizie treść otrzymanych przez skarżącego pouczeń, czy miał on wiedzę o tym, że wydanie wobec jego syna nowego orzeczenia, w którym nie zmieniono ustaleń co do jego niepełnosprawności, kwalifikuje się jako zmiana mająca wpływ na przysługujące mu prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ uwzględni powyższą wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustali, czy świadczenie pobrane w okresie wymienionym w decyzji, jest świadczeniem nienależnie pobranym, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie.