II SA/Gl 1238/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant specjalista Anna Trzuskowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2026 r. sprawy ze skargi M.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 7 sierpnia 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/765/2025/11075 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 9 czerwca 2025 r. nr [...]. Prezydent Miasta S. (dalej: organ I instancji) decyzją z dnia 9 czerwca 2025 roku, nr: [...], działając na podstawie art. 30 ust. 1 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1208 – dalej: u.ś.r.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1691 – dalej: k.p.a.) i in., orzekając wobec M. M. (dalej: strona, skarżący), uznał że kwoty wypłacone za okres od 1 listopada 2024 r. do 31 marca 2025 r. w wysokości 1.079,20 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie zobowiązał stronę do zwrotu ww. nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W treści uzasadnienia wskazano, że decyzją z dnia 26 września 2024 r. organ przyznał stronie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres do 31 marca 2025 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności. Adresat decyzji był poinformowany, że w przypadku uzyskania nowego ostatecznego orzeczenia przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym Dział Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych oraz że niedopełnienie tego obowiązku będzie skutkować stwierdzeniem nienależnie pobranych świadczeń od daty ostateczności orzeczenia i dochodzeniem należności z tego tytułu wraz z ustawowymi odsetkami. Tymczasem, jak wynika z systemu EKSMON z dnia 3 kwietnia 2025 r., strona posiada nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane w dniu [...] r., ostateczne w dniu [...] r., co oznacza, że poprzednie orzeczenie utraciło ważność. Tym samym decyzja przyznająca zasiłek wygasła z dniem [...] r. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła strona, wyrażając swe niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia i wskazała, że po otrzymaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności nie poinformowano jej i nie dokonano przypomnienia o obowiązku złożenia kolejnego wniosku o zasiłek pielęgnacyjny. Luka ta, po presji i kryzysie ze względu na COVID-19 oraz ciągłość otrzymywanych orzeczeń i zasiłków pielęgnacyjnych od 2008 roku spowodowały przekonanie, iż wszystko zgadza się w dokumentacji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: SKO) decyzją z dnia 7 sierpnia 2025 roku, nr SKO.PSŚ/41.5/765/2025/11075, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, iż organ I instancji słusznie zażądał zwrotu od strony nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres jw., gdyż odwołujący się miał przyznane ww. prawo na okres nie dłuższy niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Organ I instancji precyzyjnie pouczył stronę, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności należy niezwłocznie zgłosić ten fakt organowi I instancji. Dodatkowo poinformowano, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia strona zobowiązana będzie do niezwłocznego poinformowania organu, pod rygorem powstania świadczeń nienależnie pobranych. Ze swojego obowiązku odwołujący nie wywiązał się. Skargę na powyższą decyzję złożył skarżący. Powtórzył, że po otrzymaniu nowego orzeczenia nie poinformowano go i nie dokonano przypomnienia o obowiązku złożenia kolejnego wniosku o zasiłek pielęgnacyjny. Luka ta, po presji i kryzysie ze względu na COVID-19 oraz ciągłość otrzymywanych orzeczeń i zasiłków pielęgnacyjnych od 2008 roku, spowodowały przekonanie, iż wszystko zgadza się w dokumentacji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei ust. 8 tej regulacji wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W wyroku WSA w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Gl 1269/21, wskazano, z czym tut. Sąd zgadza się, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Organy w tym kontekście wskazują, że prawo do zasiłku jw. zostało przyznane nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia dotyczącego niepełnosprawności. W tym kontekście należy wskazać, że w świetle art. 6d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 913 z późn. zm.) utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu "Dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)". Również w świetle art. 23b ust. 1 pkt 5 oraz ust. 4 u.ś.r. organ miał obowiązek uzyskiwania tych danych z urzędu, także w przypadku ewentualnej awarii systemów teleinformatycznych. Do tych kwestii nie odniesiono się. Organ ma zatem możliwość (a przynajmniej powinien mieć możliwość w związku art. 23b ust. 1 pkt 5 i art. 23b ust. 4 u.ś.r.) weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Z drugiej strony zaniedbał, by weryfikację taką ponawiać i wypłacał kolejne transze. Należało zatem i tę okoliczność wziąć pod uwagę. Powyższe dane w rejestrze udostępniane są m. in. w celu "weryfikacji danych" dotyczących osób "pobierających świadczenia". Istnieje więc obowiązek tego rodzaju kierowany przez ustawodawcę wobec administracji publicznej. Chodzi bowiem o wydatkowanie środków publicznych. Jeśli istnieją możliwości techniczne konieczne jest weryfikowanie, czy nie odpadły przesłanki do wypłaty przyznanych środków finansowych. Sprawdzenie takie nastąpiło, jednak z dużym opóźnieniem (w kwietniu 2025 r.), a negatywnymi konsekwencjami zwłoki obciążono stronę skarżącą. Co więcej, wadliwie sformułowano sentencję decyzji z 26 września 2024 r. Przyznano bowiem prawo do zasiłku pielęgnacyjnego "jednak nie dłużej niż do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia". Nie dodano, że chodziło o orzeczenie o (stopniu) niepełnosprawności. Sformułowanie "orzeczenie" ma tymczasem charakter bardzo ogólny i dotyczy wielu różnych form działania sądów, organów i podmiotów uprawnionych do wystawiania tego rodzaju dokumentów. Wszystkie te uchybienia ww. przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.