II SA/Gl 1296/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi D. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 23 czerwca 2023 r. nr SKO-PSŚ/41.5/1786/2023/13578/ w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta O. z dnia 17 maja 2023 r. nr [...]. Burmistrz Miasta O. decyzją z dnia 17 maja 2023 r. nr [...] uznał, że kwoty zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone D. N. w okresie od 25 czerwca 2021 r. do 24 marca 2023 r. w wysokości 4748,48 zł są nienależnie pobrane i zobowiązał do ich zwrotu. W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia 17 maja 2021 r. Nr [...] organ przedłużył okres , na który przyznano zasiłek pielęgnacyjny dla córki strony do dnia 1 maja 2021 r. do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W pouczeniu decyzji organ I instancji wskazał, iż zgodnie z art. 25 cyt. ustawy strona ma obowiązek informowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. W stosunku do córki strony nowe orzeczenie o niepełnosprawności zapadło dnia 27 maja 2021 r. O tym fakcie nie powiadomiono jednak organu. Zatem decyzja przyznająca świadczenie wygasła i pobrane od tego momentu świadczenia należy uznać za nienależnie pobrane. Odwołanie od tej decyzji złożył jej adresat. Zarzucił organowi I instancji: - naruszenie art. 7 i art. 77 k.p.a., poprzez niewyczerpujące zbadanie i rozpatrzenie materiału dowodowego przez organ, skutkujące wydaniem decyzji stwierdzającej, że kwoty wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od czerwca 2021 r., do marca 2023 r., w łącznej wysokości 4.748,48 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi podczas gdy osoba uprawniona nie pozostawała w złej woli, nie miała świadomości, iż pobiera świadczenie pomimo braku ku temu podstaw, a zatem nie miała świadomości, iż wypłacane świadczenia są świadczeniem nienależnie pobranym, a w konsekwencji; - błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonej decyzji, mający wpływ na jej treść, polegający na błędnym przyjęciu, że zasiłek pielęgnacyjny za okres od czerwca 2021 r., do marca 2023 r., w łącznej wysokości 4.748,48 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym; - naruszenie art. 30 ust. 1 i 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędne zastosowanie, co skutkowało uznaniem, iż odwołująca pobrała świadczenie nienależnie i jest zobowiązana do jego zwrotu, podczas, gdy strona odwołująca nie działał w złej wierze, jak również nie została prawidłowo pouczona. Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Potwierdziło ustalenia poczynione przez Burmistrza Miasta O. . Wskazało, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony od czerwca 2021 r. do marca 2023 r. w łącznej wysokości 4748,48 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym na podstawie art. 30 ust. 2 pkt. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z art. 24 ust 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca , w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Z kolei art. 24 ust. 4 cyt. ustawy stanowi, iż prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas określony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. W przypadku wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia. Stosownie do treści art. 15 h ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych ( Dz.U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.) orzeczenia zachowują ważność do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemiologicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Zdaniem składu orzekającego Kolegium decyzja organu I instancji jest zgodna z prawem. Zatem brak podstaw prawnych do jej uchylenia, czy zmiany. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat. Domagając się uchylenia zaskarżonego aktu, zasądzeniu kosztów postępowania oraz wstrzymania zaskarżonej decyzji zarzucił SKO w Katowicach: 1) naruszenie art. 7, art. 77, 107 § 3 oraz art. 80 k.p.a., poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego dokonanego przez organ I i II instancji, co spowodowało ustalenie, że kwoty wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od czerwca 2021 r., do marca 2023 r., w łącznej wysokości 4.748,48 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi podczas gdy osoba uprawniona nie pozostawała w złej woli, nie miała świadomości, iż pobiera świadczenie pomimo braku ku temu podstaw, a zatem nie miała świadomości, iż wypłacane świadczenia są świadczeniem nienależnie pobranym, a w konsekwencji; 2) naruszenie przepisów prawa procesowego, mających wpływ na treść orzeczenia, a to art. 8 k.p.a. poprzez niepodjęcie niezbędnych działań w celu wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, co skutkowało błędnym zastosowaniem art. 30 ust. 1 i 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że kwoty wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od czerwca 2021 r., do marca 2023 r., w łącznej wysokości 4.748,48 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi, podczas gdy w zebranym w sprawie materiale dowodowym brak jakichkolwiek dowodów wskazujących, że osoba uprawniona nie pozostawała w złej woli, nie miała świadomości, iż pobiera świadczenie pomimo braku ku temu podstaw, a zatem nie miała świadomości, iż wypłacane świadczenia są świadczeniem nienależnie pobranym, a w konsekwencji; 3) błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonej decyzji, mający wpływ na jej treść, polegający na błędnym przyjęciu, że zasiłek pielęgnacyjny za okres od czerwca 2021 r., do marca 2023 r., w łącznej wysokości 4.748,48 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym; 4) naruszenie art. 30 ust. 1 i 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędne zastosowanie, co skutkowało uznaniem, iż odwołująca pobrała świadczenie nienależnie i jest zobowiązana do jego zwrotu, podczas, gdy strona nie działała w złej wierze, jak również nie została prawidłowo pouczona. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Istotą sporu w rozpatrywanej sprawie jest to, czy w wyżej opisanych okolicznościach wypłacone stronie świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 – dalej "u.ś.r."). Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por.m.in. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21). W okolicznościach niniejszej sprawy strona została pouczona o konieczności poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności córki. Pouczenie takie znalazło się w decyzji organu I instancji wydanej na podstawie art. 15h ustawy COVID-19. Umknęło jednak organom, że tak nałożony na stronę obowiązek informacyjny nie zawierał pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia. Zauważyć przyjdzie, że organ I instancji w powołanej decyzji wskazał na przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. jako źródło obowiązku informacyjnego. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika zatem, że świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o "innych zmianach" ale jedynie takich, które mają wpływ na prawo do świadczenia. Tymczasem nowe orzeczenie o niepełnosprawności córki strony pozostaje bez wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż potwierdza jedynie, że nadal pozostaje niepełnosprawna, a więc spełnia przesłanki do przyznania tego świadczenia. Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego Organ ponownie rozpatrując sprawę musi mieć świadomość, że uznanie świadczenia za nienależnie pobrane ma charakter obiektywny. Do jego stwierdzenia niezbędne jest wyłącznie ustalenie, że świadczenie było wypłacane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia oraz że osoba uprawniona była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Niezależnie od powyższych należy podkreślić szczególną sytuację strony skarżącej. Pobierała ona świadczenie ze względu na niepełnosprawność córki, Szczególne rozwiązania przewidziane 15h ustawy COVID-19 ułatwiły opiekunom osób niepełnosprawnym oraz organom administracji funkcjonowanie w czasie pandemii. Jednakże nie można abstrahować od celu regulacji ustawy o pomocy społecznej. Córka strony była i nadal jest osobą niepełnosprawną. W jej sytuacji faktycznej i prawnej nie zmieniło się nic. Trudno zatem pogodzić stanowisko, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która ciągle u małoletniej występuje) może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi) po stronie rodzica. Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Ponownie rozpatrując sprawę organ administracji weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu.