II SA/Gl 1317/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), Protokolant specjalista Anna Trzuskowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2022 r. sprawy ze skargi O.C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta P. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] r. Burmistrz Miasta P. ustalił, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone skarżącej O.C. na rzecz jej córki M. C. w okresie od 1.12.2020 r. do 30.04.2021 r. na podstawie decyzji ostatecznej Burmistrza Miasta P. z dnia [...] r. w sprawie ustalenia prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały nienależnie pobrane i określił wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na kwotę 2.500 zł. oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu [...] 2020r., zatem w sprawie wystąpiła przesłanka nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawarta w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach w wyniku rozpoznania odwołania skarżącej, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że decyzją z dnia [...] r. organ I instancji przyznał skarżącej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej córki od dnia 1.10.2020r. do dnia 30.09.2021r. w kwocie po 500 zł miesięcznie. Następnie decyzją z dnia [...]r. organ uchylił w/w decyzję przyznającą świadczenia z funduszu alimentacyjnego wskazując w uzasadnieniu, że dłużnik alimentacyjny zmarł [...]2020 r. Organ podniósł, że zgodnie z art. 2 pkt 11 ustawy z dnia 7.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego to osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Natomiast bezskuteczność egzekucji - oznacza egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (art. 2 pkt 2 cyt. ustawy). Zgodnie z art. 2 pkt 3 ustawy, dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Następnie organ stwierdził, że w związku z powyższymi przepisami, nie jest możliwe pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje, albowiem warunkiem pobierania tych świadczeń jest bezskuteczność egzekucji alimentów, zaś prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest możliwe tylko wobec żyjącego dłużnika alimentacyjnego. W sytuacji zatem braku osoby zobowiązanej do płacenia alimentów, nie można mówić o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ dodał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma z istoty swej charakter zaliczkowy, a zatem podlega zwrotowi i nie stanowi bezzwrotnej pomocy Państwa dla osób uprawnionych. W związku z tym śmierć dłużnika alimentacyjnego, która w konsekwencji oznacza brak możliwości zwrotu tego świadczenia, powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podniósł, że w niniejszej sprawie zostały spełnione przesłanki nienależnie pobranych świadczeń, określone w art. 2 pkt 7 ppkt a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż zostały one wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia. W skardze wniesionej od powyższej decyzji, skarżąca podniosła zarzut naruszenia przez organ art. 23 ust. 1 oraz art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez ich niewłaściwą wykładnię, a więc przyjęcie, że we wskazanych przepisach mowa jest o nienależnym świadczeniu, a nie o świadczeniu nienależnie pobranym. Zarzuciła również naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj: - art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego zebranego w sprawie, co doprowadziło organ II instancji do poczynienia w zaskarżonej decyzji całkowicie dowolnych i nieuprawnionych ustaleń faktycznych oraz art. 8 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i prowadzenie postępowania organu w sposób, który nie budzi zaufania uczestników postępowania do władzy publicznej, a także art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez przyjęcie, że rozstrzygnięcie organu I instancji jest prawidłowe, zarówno z punktu widzenia zgodności z prawem, jak i celowości, podczas gdy organ II instancji powinien był uchylić decyzję i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W związku z powyższymi zarzutami wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu wskazała, że w dniu 12 maja 2021 r. złożyła w Urzędzie Miasta P. oświadczenie, zgodnie z którym w dniu 7 maja 2021 r. otrzymała od Prokuratury Rejonowej w W. postanowienie o podjęciu zawieszonego dochodzenia oraz o umorzeniu tego dochodzenia prowadzonego w sprawie uchylania się przez Z. K. - ojca małoletniej M. C.(K.) w okresie od września 2019 r. do maja 2020 r. od wykonywania obowiązku alimentacyjnego i z postanowienia tego wynikało, że wyżej wymieniony zmarł w dniu [...] 2020 r. Skarżąca podkreśliła, że nie miała wiedzy na temat śmierci Z. K., gdyż od kilku lat nie utrzymywała z nim żadnych kontaktów, nie wiedziała, gdzie przebywa, a wyżej wymieniony nie utrzymywał kontaktów z małoletnią córką, był również pozbawiony władzy rodzicielskiej. Podkreśliła, że zaraz po uzyskaniu wiedzy o śmierci ojca dziecka, zawiadomiła organ I instancji o tym fakcie. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej p.p.s.a.), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W wyniku przeprowadzenia kontroli wydanych w sprawie decyzji w powyższym zakresie, stwierdzić należało, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, którą ustalono, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone skarżącej na rzecz jej córki w okresie od 1.12.2020 r. do 30.04.2021 r. zostały nienależnie pobrane i określono wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na kwotę 2.500 zł., zobowiązując skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Organy obydwu instancji ustaliły bowiem, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu [...] 2020 r., zatem w sprawie wystąpiła – według ich oceny - przesłanka nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawarta w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 877). Na podstawie tego przepisu, nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego reguluje przepis art. 23 ust. 1 cytowanej ustawy, według którego osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W związku ze stwierdzonymi wyżej okolicznościami stanu faktycznego, do oceny prawnej w niniejszej sprawie należało odnieść pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażony w wyroku z dnia 17 listopada 2020 r. w sprawie o sygn. akt I OSK 1163/20, który to pogląd Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podzielił. NSA wskazał w uzasadnieniu wymienionego orzeczenia, że "z treści przytoczonych wyżej art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi [...]. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W konsekwencji za uprawniony uznać należy wniosek, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy (przemilczała fakty, których skutki prawne były jej znane, tu: wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego w okresie pobierania świadczeń alimentacyjnych). Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy" (wyrok NSA w sprawie o sygn. akt I OSK 1163/20). Akta administracyjne niniejszej sprawy zawierają oświadczenie skarżącej z dnia 12 maja 2021 r., według którego w dniu 7 maja 2021 r. otrzymała ona informację z Prokuratury Rejonowej w W. o śmierci dłużnika alimentacyjnego w dniu [...] 2020 r. Do oświadczenia skarżąca dołączyła odpis skrócony aktu zgonu dłużnika alimentacyjnego. W aktach znajduje się również postanowienie o umorzeniu dochodzenia przeciwko wymienionemu dłużnikowi alimentacyjnemu z powodu jego śmierci, które to postanowienie zostało zatwierdzone przez Prokuratora w dniu [...]r. Okoliczności te skarżąca wskazała również w treści skargi, podkreślając, że nie miała wiedzy na temat śmierci dłużnika alimentacyjnego, gdyż od kilku lat nie utrzymywała z nim żadnych kontaktów i nie wiedziała, gdzie przebywa, a wyżej wymieniony nie utrzymywał kontaktów z małoletnią córką i był pozbawiony władzy rodzicielskiej. Wskazana kwestia, czy skarżąca pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w określonym w decyzji okresie, wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, miała kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy. Z uzasadnień wydanych w sprawie decyzji wynika, że organy obu instancji w ogóle tej kwestii nie ustaliły. Natomiast dopiero stwierdzenie, że skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, gdy już wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, uprawnia organ do przyjęcia, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z uwagi na zaniechanie wyjaśnienia wskazanych wyżej okoliczności, organy obydwu instancji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Jednocześnie organy naruszyły prawo materialne, przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a wyżej wymienionej ustawy – jak bowiem wskazał NSA w cytowanym wyroku - nie można zgodzić się z wykładnią art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, przyjmującą jego zastosowanie niezależnie od wiedzy strony. Wobec tego skargę należało uwzględnić i zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 P.p.s.a., uchylić zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pominięte ustalenia dotyczyły podstaw rozstrzygnięcia, a zatem naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponadto nieprawidłowa wykładnia przepisów prawa materialnego – jak wskazano wyżej - miała wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni przedstawioną wyżej wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i uzupełni ustalenia we wskazanym kierunku, a następnie przeprowadzi analizę okoliczności stwierdzonych w sprawie w kontekście zaistnienia przesłanek do zastosowania wymienionych przepisów.