II SA/Gl 1330/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 marca 2026 r. sprawy ze skargi J. G., A. G. i N. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 5 września 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/891/2025/12934 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 24 lipca 2025 r. nr [...]. Kierownik Działu Świadczeń Alimentacyjnych Centrum Usług Społecznych w R. decyzją z dnia 24 lipca 2025 r., nr [...] , ustalił, iż w okresie od dnia 1 kwietnia do dnia 30 września 2020 roku, P. S. pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 7 200,00- zł., przyznane jej córkom: J., A. i N. G., decyzją ostateczną z dnia 20 września 2019 roku, nr[...] , oraz zażądał ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu decyzji podał, że w dniu 20 marca 2020 roku zmarł dłużnik alimentacyjny – A.G., co wynika z informacji otrzymanej w dniu 5 marca 2025 roku i potwierdzonej kserokopią odpisu zupełnego aktu zgonu (wydanego przez Urząd Stanu Cywilnego Z. znak [...] z dnia 21 stycznia 2025 r., k. 49 i 51 akt administracyjnych). Z uwagi na to, że obowiązek alimentacyjny wobec dzieci wygasł z mocy prawa w dniu 20 marca 2020 roku, stąd też utraciły one status osób uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a ustalona kwota jest iloczynem wysokości miesięcznie nienależnie pobieranych świadczeń oraz liczby miesięcy ich pobierania. Od powyższej decyzji P. S. jako przedstawiciel ustawowy trzech córek wniosła odwołanie, wskazując że nie utrzymywała kontaktu z dłużnikiem alimentacyjnym i nie wiedziała o jego śmierci. Dopiero w miesiącu marcu 2025 roku została poinformowana przez Centrum Usług Społecznych w R., że dłużnik alimentacyjny zmarł. Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej: "Kolegium") decyzją z dnia 5 września 2025 roku, nr SKO.PSŚ/41.5/891/2025/12934, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 24 lipca 2025 roku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podało, że zaszła określona w art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przesłanka uznania pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane. Skargę na powyższą decyzję Kolegium złożyła P. S., reprezentująca małoletnie córki: A. i N., oraz dysponująca pełnomocnictwem pełnoletniej córki J. (por. k. 18 i 19 akt sądowoadministracyjnych). Podkreśliła, iż nie pobrała nienależnie wypłaconych jej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, albowiem nie miała wiedzy o tym, że dłużnik alimentacyjny nie żyje. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie oraz podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej w skrócie: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kolegium z dnia 5 września 2025 roku, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia 24 lipca 2025 roku (opisaną na wstępie niniejszego uzasadnienia). Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (aktualny publikator: Dz. U. z 2026 r. poz. 79, dalej w skrócie: "ustawa"). Zgodnie z treścią art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, obowiązana jest do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Natomiast ustalona w art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy definicja "nienależnie pobranego świadczenia" stanowi, że nienależnie pobrane świadczenie to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienie okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub części. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego, przysługują osobie uprawnionej (...). Osobą uprawnioną, w rozumieniu art. 2 pkt 11 ustawy, jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Dłużnikiem alimentacyjnym jest natomiast osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 3 ustawy). Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są osobom uprawnionym do alimentów w zastępstwie osób zobowiązanych do alimentacji, które z różnych względów nie są w stanie wywiązywać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego bądź też nie chcą się z niego wywiązywać. Przy czym, wraz ze zgonem dłużnika alimentacyjnego jego zobowiązanie do alimentów wygasa - co w konsekwencji oznacza - dla osoby uprawnionej do alimentów, że wraz ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego brak jest podstaw do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Innymi słowy, wraz ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego dochodzi do zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia, bowiem obowiązek alimentacyjny ma charakter ściśle osobisty i wygasa wraz ze śmiercią zobowiązanego. W niniejszej sprawie organ I instancji na podstawie decyzji z dnia 20 września 2019 roku uprawnione córki, reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego, nabyły prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2019 roku do 30 września 2020 roku (k. 41 akt administracyjnych). Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd uznał, że co do zasady prawidłowe jest stanowisko organów orzekających, że wystąpienie obiektywnej okoliczności w postaci śmierci dłużnika alimentacyjnego stanowi jednocześnie przesłankę uniemożliwiającą dalsze pobieranie przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie oznacza to jednak automatycznego uznania wszelkich pobranych świadczeń po śmierci dłużnika alimentacyjnego za podlegające zwrotowi. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, które Sąd w składzie orzekającym akceptuje, z art. 2 pkt 7 lit. a) oraz art. 23 ust. 1 ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przy czym obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Zatem dla wydania rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające jedynie uznanie, że pobrane świadczenie jest nienależne. Konieczne jest wykazanie przez organ, iż osoba, której świadczenia te wypłacono, pobrała je ze świadomością o ich nieprzysługiwaniu, natomiast w niniejszej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca. Matka uprawnionych córek nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego w okresie pobierania świadczeń alimentacyjnych (por. treść odwołania i skargi). Stąd też nie można jej uznać za osobę, która pobrała nienależne świadczenia, w rozumieniu art. 23 ust. 1 ustawy. Zgodnie z obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji art. 2 pkt 2 ustawy, gdy mowa o bezskuteczności egzekucji oznacza to w szczególności egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych. Bezskuteczność egzekucji jako przesłanka przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oznacza sytuację, w której dłużnik nie uiszcza alimentów, jak i nie ma prawnej możliwości wyegzekwowania od niego takich należności. Chodzi więc o taki stan, kiedy nie jest możliwe uzyskanie w żaden prawnie dopuszczalny sposób należności z majątku dłużnika i w związku z tym konieczna jest pomoc finansowa państwa osobom uprawnionym. Analiza akt administracyjnych, dokonana przez skład orzekający Sądu, prowadzi do wniosku, że matka uprawnionych córek dopiero w miesiącu marcu 2025 roku została poinformowana przez Centrum Usług Społecznych w R., że dłużnik alimentacyjny zmarł oraz nie wiedziała wcześniej o jego śmierci, bowiem nie utrzymywała z nim kontaktu. W tych okolicznościach faktycznych sprawy nie można uznać, że Skarżąca miała wiedzę o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Nadto, dysponowała zaświadczeniem Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w R. z dnia 26 sierpnia 2019 r. informującym, że egzekucja świadczeń alimentacyjnych okazała się bezskuteczna, bo dłużnik alimentacyjny nie opłaca składek ZUS i nie figuruje w ewidencji rencistów i emerytów (k. 24 akt administracyjnych). Miała więc podstawy do uznania, że egzekucja alimentów jest bezskuteczna. Słusznie więc była przekonana, że nie doszło do zaprzestania prowadzenia postępowania egzekucyjnego przysługujących jej alimentów, przyznanych wyrokiem Sądu Rejonowego w R. Wydział [...] z dnia [...] sygn. akt [...] Podsumowując Sąd stwierdza, że dopiero ustalenie, iż matka uprawnionych córek wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego - w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego - będzie uprawniało organ do uznania, że świadczenie za wskazany okres zostało nienależnie pobrane, w rozumieniu art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy. Dodatkowo, w sprawie nie uzyskano wyjaśnień Komornika z jakiego powodu uznał, że istnieje bezskuteczność egzekucji, co więcej podał, że od 2018 roku wierzyciele nie otrzymali żadnej kwoty tytułem alimentów (por. treść zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w R. z dnia 26 sierpnia 2019 r., k. 33 akt administracyjnych). Z tego powodu sprawa nie została należycie wyjaśniona, czym naruszono art. 7a w związku z art. 9 k.p.a. Niewyjaśnienie omówionych wyżej okoliczności powoduje, że organy obu instancji uchybiły przepisom prawa procesowego, naruszając równocześnie prawo materialne przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, przy czym stwierdzone uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji uwzględni wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a) i art. 23 ust. 1 ustawy, we wskazanych powyżej kierunkach, oraz na podstawie całokształtu dostępnego materiału dowodowego oceni, czy spełnione zostały przesłanki do zastosowania tychże przepisów, a wydane rozstrzygnięcie uzasadni zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a., mając na uwadze treść art. 153 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w sentencji wyroku.