II SA/Gl 1336/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant starszy referent Weronika Siedlaczek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2026 r. sprawy ze skargi I. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 8 sierpnia 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/830/2025/12036 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 2 lipca 2025 r., znak [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Prezydent Miasta S. (dalej: organ I instancji) decyzją z dnia 2 lipca 2025 roku, znak [...], działając na podstawie art. 30 ust. 1 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1208 – dalej: u.ś.r.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1691 – dalej: k.p.a.) i in., orzekając wobec I.D. (dalej: strona, skarżąca), uznał, że kwoty wypłacone za okres od 29 listopada 2024 r. do 31 maja 2025 r. w wysokości 19.622,20 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie 19.622,20 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty. W treści uzasadnienia wskazano, że decyzją z dnia 18 kwietnia 2024 r. przyznano stronie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących od dnia 1 stycznia 2024 r. w związku z opieką nad D.A. W maju 2025 roku do organu wpłynęło pismo, z którego wynika, że od 28 listopada 2024 r. dziecko zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] r. zostało zabezpieczone na czas trwania postępowania, poprzez powierzenie pieczy rodzinie ubiegającej się o przysposobienie. Od dnia 29 listopada 2024 r. dziecko nie pozostaje pod opieką strony, zatem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Nawet jeśli świadczenie pielęgnacyjne za ww. okres było przekazywane ww. rodzinie nie ma to wpływu na rozstrzygnięcie w sprawie. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła strona wyrażając swe niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia i wskazała, że niezwłocznie informowała organ o zaistniałym fakcie. Otrzymała informację, że pieniądze powinna przekazywać rodzinie opiekującej się dzieckiem. Tak też czyniła. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: SKO) decyzją z dnia 8 sierpnia 2025 roku, nr SKO.PSŚ/41.5/830/2025/12036, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, iż w przypadku strony zachodzi przesłanka świadczeń nienależnie pobranych wymieniona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., gdyż zostały one wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia. Przesłanką determinującą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest okoliczność sprawowania opieki nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia. Strona takiej opieki nie sprawowała w żadnym zakresie. Zatem świadczenia pielęgnacyjne wypłacone za ww. okres są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi. Skargę na powyższą decyzję złożyła przez pełnomocnika strona. Zarzucono naruszenie: 1) art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. w zw. z art. 7, 7a, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., poprzez zaniechanie przez organ podjęcia czynności urzędowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego i wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy mających znaczenie dla jej rozstrzygnięcia; 2) art. 107 § 1 i 3 k.p.a., poprzez zaniechanie sporządzenia uzasadnienia faktycznego rozstrzygnięcia, w zakresie odnoszącym się do powodów nienależnie pobranego świadczenia i istotnej okoliczności, jaką jest ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia, która musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym, czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych; 3) art. 35 k.p.a., poprzez brak rozstrzygnięcia organu w zakresie wniosku skarżącej o ewentualne umorzenie nienależnego świadczenia. W treści uzasadnienia wskazano m. in., że skarżąca poinformowała niezwłocznie pracowników MOPS o sytuacji faktycznej i od nich otrzymała informację, że powinna przekazywać środki ze świadczenia pielęgnacyjnego rodzinie zastępczej. Skarżąca zastosowała się do tego wskazania i przekazywała całość świadczenia rodzinie adopcyjnej, która spożytkowała całość środków na leczenie i rehabilitację małoletniej. Nie jest jej winą, iż pracownicy organu administracji udzielili jej błędnych wskazań. Skarżąca przedłożyła organowi administracji przelewy potwierdzające przekazanie środków z ww. świadczenia oraz oświadczenie rodziny adopcyjnej, z którego wynika, że środki te otrzymali i spożytkowali na leczenie małoletniej. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 § 1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zachodzi tu jednak konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazuje się, że "świadczenie nienależne" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) (np. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r., II SA/Gl 1269/21). Organy nie rozpoznały w tym kontekście sprawy oraz nie odniosły się do kwestii rzekomego wadliwego pouczenia skarżącej przez przedstawicieli organu, że pieniądze mogły być przez nią nadal pobierane, lecz powinny być przekazywane rodzinie opiekującej się bezpośrednio dzieckiem. W tym kontekście należało wziąć pod uwagę zasadę zaufania do organów administracji publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.) oraz zasadę należytego informowania stron (art. 9 k.p.a.). Organy administracji publicznej są bowiem zobowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd o niedopuszczalności przerzucania na stronę skutków błędu spowodowanego przez pracownika organu administracji (P.M. Przybysz [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2026, art. 8, teza 7 i podane tam orzecznictwo). Powyższe zagadnienia całkowicie zostały pominięte w rozstrzygnięciach organów. Nie jest tymczasem rzeczą Sądu, by dokonywać ustaleń za organy, które nie odniosły się w wystarczającym stopniu do stanowiska przedstawianego w toku postępowania, w tym w odwołaniu i nie przeprowadziły na tą okoliczność postępowania dowodowego. Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia bacząc, by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Należy przeprowadzić dalsze czynności dowodowe (zwłaszcza przesłuchać skarżącą i ewentualnie inne osoby, w zależności od treści stanowiska skarżącej) zmierzające do ustalenia, czy skarżąca faktycznie została wprowadzona w błąd przez przedstawicieli organu co do jej obowiązków związanych z pobieranym świadczeniem. Nawet jeśli została wprowadzona w błąd należy także wziąć pod uwagę, czy osoba, która wadliwie ją pouczyła, miała kompetencje w zakresie ww. spraw. Informowanie się u osób trzecich (postronnych, nawet w siedzibie organu), które w powyższym zakresie organu nie mogły reprezentować, nie może być usprawiedliwiające. W tym kontekście organ uzasadni swoje rozstrzygnięcie. Jego treści Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne. Należy pamiętać, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane opiekunom, jeśli spełniają przesłanki prawne, a nie osobom wymagającym opieki (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Nadto jest świadczeniem przyznawanym na wniosek konkretnej osoby a nie z urzędu (art. 23 u.ś.r.), zatem nie przechodzi automatycznie na nowego opiekuna. Jeśli więc skarżąca nie będzie w stanie wykazać, że została wprowadzona w błąd przez kompetentnego przedstawicieli organu (z naruszeniem ww. zasad zaufania do organów oraz informowania), a zatem jeśli jej twierdzenia okażą się gołosłowne, organ będzie miał podstawy, by uznać świadczenie za nienależnie pobrane. Osoba, która opieki nie sprawuje nie ma bowiem prawa do pobierania ww. środków. W przedmiocie zwrotu kosztów postępowania, obejmujących koszty zastępstwa procesowego (480 zł), Sąd rozstrzygał w oparciu o przepisy art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.