II SA/Gl 1351/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.),, Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant specjalista Barbara Urban, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 marca 2026 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 18 sierpnia 2025 r. nr SKO.PSŚ/41.5/777/2025/11210 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia 2 czerwca 2025 r. nr [...], 2) umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z dnia 7 marca 2022 r. nr [...] Prezydent Miasta J. przyznał obecnie skarżącej A. S. (strona) uprawnienia do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności dla dziecka, na syna: N. G.. Zasiłek został przyznany na okres od 1 lutego 2022 roku do 31 października 2024 roku w kwocie 215 zł 84 grosze miesięcznie. Następnie decyzja ta została zmieniona decyzją z 18 listopada 2024 roku nr [...] w zakresie okresu przyznania zasiłku pielęgnacyjnego w ten sposób, że zasiłek pielęgnacyjny został przyznany do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej dotychczasową ważność, to jest do dnia [...] roku. W dniu 14 kwietnia 2025 r. organ powziął informację o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skarżącej wydanego w dniu [...] r. (ostateczne z dniem [...] r.). W związku z tym organ uznał, że wskazana powyżej decyzja z dnia z 18 listopada 2024 roku nr [...] wygasła z mocy prawa z dniem ostateczności orzeczenia tj. [...] r. W konsekwencji organ decyzją z dnia 2 czerwca 2025 r. nr [...] ustalił, że zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 431,68 zł wypłacony za okres od 1 lutego 2025 roku do 31 marca 2025 roku jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym. Ponadto ustalił obowiązek zwrotu nienależnie pobranego zasiłku łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynoszą 10,29 zł. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka, wyrażając niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu I instancji. Zaakcentowała w nim, że nie była świadoma, że pobiera nienależne świadczenia. Wniosła o uchylenie decyzji i umorzenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Obecnie zaskarżoną decyzją z dnia 18 sierpnia 2025 r., nr SKO.PPŚ/41.5/777/2025/11210, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 – 2b ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle zaś ust. 2 pkt 1 tego artykułu "za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się (...) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania". Skład orzekający Kolegium po zapoznaniu się z aktami sprawy i odwołaniem stwierdził, że w przypadku strony powstały świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 lutego 2025 r. do 31 marca 2025 r. został bowiem stronie wypłacony mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do niego prawa (poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności zachowało ważność do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności tj. [...] r.), a organ I instancji zarówno w sentencji decyzji oraz w uzasadnieniu precyzyjnie pouczył stronę, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności należy niezwłocznie zgłosić ten fakt organowi I instancji (fragment został zapisany pogrubioną czcionką). Dodatkowo w treści pouczenia strona została poinformowana, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia jest ona obowiązana jest do niezwłocznego poinformowania organu pod rygorem powstania świadczeń nienależnie pobranych. Strona została zatem poinformowana w treści decyzji (w trzech miejscach: w sentencji oraz w uzasadnieniu i w pouczeniu decyzji) o ciążącym na niej obowiązku poinformowania organu o fakcie uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Kolegium wskazało jednocześnie, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu [...] r., zatem strona powinna niezwłocznie po otrzymaniu nowego orzeczenia, zgodnie z pouczeniem poinformować organ o tym fakcie. Jednak nie dopełniła tej czynności. Zatem zachodzą przesłanki nienależnie pobranego świadczenia wskazane w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Zarzuciła organom administracji, że nie została w sposób prawidłowy pouczona o skutkach braku poinformowania organu o nowym orzeczeniu. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2026 r., poz. 143, dalej p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1208, dalej w skrócie jak dotychczas u.ś.r.) do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne. Jednocześnie w art. 30 ust. 2 u.ś.r. ustawodawca wskazuje przypadki, w których świadczenia rodzinne uznaje się za nienależnie pobrane. W orzecznictwie sądów administracyjnych akcentuje się przy tym, że kwalifikowanie stanów faktycznych jako spełniających kryteria z art. 30 ust. 2 u.ś.r. powinno odbywać się z rygorystycznym uwzględnieniem wszystkich przewidzianych w przepisach warunków, zaś same przepisy określające przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane powinny być intepretowane w sposób ścisły (zob. np. wyrok NSA z dnia 22 grudnia 2025 r. I OSK 2397/24). W realiach rozpoznawanej sprawy organy przyjęły, że w odniesieniu do skarżącej zachodzi sytuacja, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Według tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W sytuacji, o której mowa w tym przepisie obowiązek zwrotu wypłaconego świadczenia rodzinnego został zatem uzależniony od zaistnienia dwóch przesłanek. Po pierwsze, jego wypłata musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych. Po drugie, osoba pobierająca świadczenia powinna zostać należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie zaś spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby z uwzględnieniem realiów danej sprawy osoba ta mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji; tak, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a zaistnienie tej okoliczności rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie. Prawidłowe pouczenie jest tu zatem kluczowe dla odróżnienia "świadczenia nienależnie pobranego" użytego w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. od "świadczenia nienależnego", gdyż wiąże się z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy. W judykaturze utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Oznacza to, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia (por.m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21). W realiach rozpoznawanej sprawy organ I instancji decyzją zmieniającą z dnia 18 listopada 2024 r. przyznał skarżącej uprawnienia do zasiłku pielęgnacyjnego, na okres do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności, nie dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej dotychczasową ważność, tj. do dnia [...] r . Następnie w dniu 14 kwietnia 2025 r. organ powziął informację o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna skarżącej wydanego w dniu [...] r. W związku z tym organ uznał, że decyzja z dnia 18 listopada 2024 r. wygasła z mocy prawa z dniem ostateczności orzeczenia tj. [...] r. W konsekwencji zaś organ decyzją z dnia 2 czerwca 2025 r. ustalił, że zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 431,68 zł wypłacony za okres od 1 lutego 2025 roku do 31 marca 2025 roku jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym. Zdaniem Sądu, po uwzględnieniu zaprezentowanych powyżej rozważań prawnych, należy stwierdzić, że kluczowe znaczenie dla oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia ma kwestia, czy strona we wskazanym okresie pobierała sporne świadczenie w sposób świadomy, w tym znaczeniu, że zdawała sobie sprawę, że jej ono nie przysługuje. W tym zaś kontekście zasadniczą rolę odgrywa odpowiedź na pytanie, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. było w rozpoznanym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżąca miała wiedzę o nienależnym pobieraniu zasiłku. Co prawda Kolegium prawidłowo dostrzegło, że w trzech miejscach decyzji organu I instancji tj. w sentencji oraz w uzasadnieniu i w pouczeniu zawarto informację o ciążącym na stronie obowiązku poinformowania organu o fakcie uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Dodatkowo zaś w treści pouczenia strona została poinformowana, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia jest ona obowiązana do niezwłocznego poinformowania organu, pod rygorem powstania świadczeń nienależnie pobranych. Jednak w ocenie Sądu pouczenia te nie zawierają w swojej treści jasnej i jednoznacznej informacji o tym, że każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, przed datą wskazaną w decyzji o przyznaniu świadczenia, będzie skutkował utratą prawa do jego pobierania. Gdy zaś pomimo tej utraty doszło do wypłacenia świadczenia, to w każdym przypadku będzie to skutkowało także obowiązkiem zwrotu wypłaconego w takich okolicznościach świadczenia. Dla przeciętnego odbiorcy pouczenia, na treść których wskazuje Kolegium, mogą być odbierane jako informacja o tym, że jedynie uzyskanie orzeczenia nie dającego uprawnień do dalszych świadczeń stanowić będzie podstawę do żądania zwrotu świadczeń wypłaconych po wydaniu takiego orzeczenia. Chodzi o sytuację, w której nowe orzeczenie stwierdza lżejszy niż dotychczas stopnień niepełnosprawności (np. umiarkowany zamiast dotychczasowego znacznego stopnia niepełnosprawności). Natomiast gdy adresat pouczenia o treści takiej, jak w niniejszej sprawie, uzyskuje nowe orzeczenie o niepełnosprawności o treści tożsamej, jak dotychczasowe, to w ocenie Sądu ma podstawy żeby zakładać, że nic się w jego sprawie nie zmieniło, a przyznane świadczenie w dalszym ciągu pozostaje należne. Zdaniem Sądu w realiach rozpoznawanej sprawy przede wszystkim należało wziąć pod uwagę, że syn skarżącej był i nadal jest osobą niepełnosprawną. W sytuacji faktycznej i prawnej skarżącej i jej syna w istocie nic się nie zmieniło. Trudno zatem zaakceptować stanowisko organów, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która ciągle u syna skarżącej występuje) może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi) po jej stronie. Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP. Przyjętej przez organy administracji formalistycznej oceny okoliczności sprawy nie sposób bowiem pogodzić z konstytucyjną zasadą proporcjonalności i celami dla których wprowadzono zasady ustalania i zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Nie sposób bowiem przyjąć, że wolą ustawodawcy było pozbawienie matki niepełnosprawnego przyznanego świadczenia i obciążanie jej obowiązkiem zwrotu wypłaconych kwot wraz z odsetkami tylko z tej przyczyny, że po uzyskaniu zbyt ogólnikowych pouczeń nie dopełniła ona czynności o charakterze formalnym, podczas gdy jej syn obiektywnie posiadał uprawnienie do uzyskania stosownego wsparcia ze strony państwa z uwagi na utrzymującą się jego niepełnosprawność. Istotnym jest również to, że zdaniem Sądu nie było w interesie skarżącej ukrywanie faktu wydania kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności, które stwierdzało niepełnosprawność jej syna. Stąd, zakładając minimum racjonalności działania skarżącej, a także wyjaśnienia przedstawione przez nią w skardze, a wcześniej w odwołaniu, nie sposób przyjąć, aby świadomie zaniechała ona przekazania informacji organowi administracji. W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że wydając zaskarżone decyzje, organy obu instancji naruszyły przepisy prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. (pkt 1 wyroku). Ponieważ błędna wykładnia prawa materialnego spowodowała, że postępowanie dotyczące zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na syna było bezprzedmiotowe (art. 105 § 1 k.p.a.), Sąd na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne (pkt 2 wyroku). Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.