II SA/Gl 1408/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Stanisław Nitecki, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 marca 2025 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 20 września 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1658/2024/0 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia 29 kwietnia 2024 r. nr [...]. Decyzją z dnia 29 kwietnia 2024 r. nr [...] Prezydent Miasta B. uznał zasiłek pielęgnacyjny, który pobierała A.C., w związku z opieką nad niepełnosprawną córką za nienależnie pobrany. Wskazał, że decyzją nr [...] z dnia 7 listopada 2019 r. został przyznany zasiłek pielęgnacyjny na córkę na okres od 1 września 2019 r. do 31 października 2021 r. W dniu 22 października strona złożył pisemną prośbę o zmianę powyższej decyzji poprzez wydłużenie czasu jego pobierania w związku z COViD-19. Decyzją nr [...] z dnia 25 października 2021 r. przedłużono okres przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Jak ustalił organ dnia [...] r. w stosunku do córki adresatki decyzji zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, jednakże strona nie powiadomiła o tym organu. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Podkreśliła, że zasiłek pielęgnacyjny nie został nienależnie pobrany. Tu powołała się na orzecznictwo sądów administracyjnych. Podkreśliła również, że działała w dobrej wierze bowiem art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczeniobiorca obowiązany jest poinformować jedynie o takich zmianach, które mają wpływ na prawo do świadczenia. Wniosła o uchylenie decyzji i umorzenie postępowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach zaskarżoną obecnie decyzją utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych "w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu łub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne". W świetle zaś art. 30 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się między innymi świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W ocenie Kolegium taka sytuacja wystąpiła w rozpatrywanej sprawie. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji i wstrzymania wykonania decyzji organu II instancji zarzuciła SKO w Katowicach naruszenie: 1) art. 30 ust. 2 pkt 1, art. 16 ust. 2 pkt 1) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 15 h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, poprzez ich błędną interpretację, sprzeczną z wykładnią celowościową oraz funkcjonalną powyższych przepisów, sprzeczną z zasadami wyrażonymi w Konstytucji RP - zasadą sprawiedliwości społecznej - art. 2, prawa rodziny i osób niepełnosprawnych do pomocy ze strony władz publicznych (art. 71 ust. 1 zdanie drugie i art. 69), skutkującą: a) przyjęciem, iż w związku z wydaniem przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w B. nowego orzeczenia o niepełnosprawności dotyczącego córki skarżącej z dnia [...] r., poprzednie orzeczenie utraciło ważność, podczas gdy prawidłowa wykładnia przepisów prowadzi do wniosku, że okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia - 60 dni lub data wydania nowego orzeczenia, dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii, a tym samym - w niniejszym przypadku, w dniu wydania nowego orzeczenia stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii nie został jeszcze odwołany, a więc okresy, o których mowa w tym przepisie nie rozpoczęły swojego biegu, a co za tym idzie orzeczenie o niepełnosprawności z dnia [...] r. było nadal orzeczeniem ważnym, tj. nie wygasło, pomimo wydania nowego orzeczenia - w konsekwencji czego brak było podstaw do uznania, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia; b) przyjęciem, że wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka stanowi okoliczność powodującą ustanie przysługującego zasiłku pielęgnacyjnego, a w konsekwencji - nienależnie pobrane świadczenie - w sytuacji, gdy nowe orzeczenie o niepełnosprawności jest w zasadzie tożsame w treści z poprzednim orzeczeniem zatem w sprawie nie zaszła jakakolwiek zmiana okoliczności i skarżąca nadal spełniała przesłankę do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko, określoną w art. 16 ust. 2 pkt 1) ustawy o świadczeniach rodzinnych; c) wydaniem decyzji w przedmiocie zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego; 2) naruszenie przepisów postępowania - art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do: a) faktu dalszej niepełnosprawności córki skarżącej - z decyzji obu organów nie wynika, by organy wyciągnęły jakiekolwiek wnioski z treści nowego orzeczenia o niepełnosprawności, b) braku należytego pouczenia o skutkach niedopełnienia obowiązku przedstawienia orzeczenia o niepełnosprawności w przewidzianym do tego terminie – z pouczenia zawartego w decyzji z dnia 25 października 2021 r. nie wynika, że nieprzedłożenie nowego orzeczenia niepełnosprawności, jeżeli będzie tożsame z poprzednim - skutkować będzie ustaniem prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024 r., poz. 1267) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323) do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne. Za takie, świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem spełnienia dwu warunków. Po pierwsze - jego wypłacenie musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, zaś po drugie - osoba pobierająca świadczenia powinna zostać należycie pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie. Prawidłowe pouczenie jest tu kluczowe dla odróżnienia "świadczenia nienależnie pobranego" użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się również z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy. W judykaturze utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia (por. m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21- wszystkie orzeczenia za CBOSA). Z akt niniejszej sprawy wynika, że decyzją nr [...] z dnia 7 listopada 2019 r. został przyznany zasiłek pielęgnacyjny na córkę na okres od 1 września 2019 r. do 31 października 2021 r. W dniu 22 października strona złożył pisemną prośbę o zmianę powyższej decyzji poprzez wydłużenie czasu jego pobierania w związku z COViD-19. Decyzją nr [...] z dnia 25 października 2021 r. przedłużono okres przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Jak ustalił organ dnia [...] r. w stosunku do córki adresatki decyzji zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, jednakże strona nie powiadomiła o tym organu. Uwzględniwszy przy tym zaprezentowane wyżej rozważania prawne stwierdzić przyjdzie, że kluczowe znaczenie dla oceny legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia ma kwestia, czy strona we wskazanym okresie pobierała sporne świadczenie w sposób świadomy, w tym znaczeniu, że zdawała sobie sprawę, że jej ono nie przysługuje, W tym zaś kontekście zasadniczą rolę odgrywa odpowiedź na pytanie, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych było w rozpoznanym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżąca miała wiedzę o nienależnym pobieraniu zasiłku. W ocenie Sądu pouczenia zawarte w wydanej decyzji nie może stanowić dostatecznej podstawy do formułowania takiej tezy. Organ pierwszej instancji pouczył skarżącą o wynikającym z art. 25 ust. 1 powołanej ustawy, obowiązku niezwłocznego informowania w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz przywołał treść art. 15h ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, stanowiącego, że orzeczenie o niepełnosprawności, którego ważność upływa w okresie od dnia wejścia w życie ustawy COViD-19, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Zaznaczono również, że w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie, a także wyjaśniono, że w świetle art. 30 cytowanej ustawy nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi. Zdaniem składu orzekającego pouczenia te nie zawierają jednak w swojej treści jasnej i jednoznacznej informacji o tym, że każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w decyzji o przyznaniu zasiłku będzie skutkował utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Analiza akt sprawy pozwala stwierdzić, ze strona nie miała świadomości, że aby brak powiadomienia o wydaniu nowego orzeczenia - w tym także potwierdzającego dotychczasowy stopień niepełnosprawności, powodował utratę prawa do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Orzekające w sprawie organy nie poddały tego zagadnienia dostatecznej analizie, gdyż z uzasadnień ich decyzji nie wynika, aby podjęły wystarczająco wnikliwe rozważania co do świadomości skarżącej o nienależnym pobraniu spornego świadczenia oraz co do istnienia w tych ramach złej woli po jej stronie. W konsekwencji, wskazane decyzje naruszają zasadę prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zaś rezultatem tego naruszenia było przedwczesne zastosowanie normy określonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego wyroku. W tym zakresie raz jeszcze oceni, poddając analizie treść otrzymanych przez skarżącą pouczeń, czy miała ona wiedzę o tym, że wydanie wobec jej córki nowego orzeczenia, w którym nie zmieniono ustaleń co do stopnia jego niepełnosprawności kwalifikuje się jako zmiana mającą wpływ na przysługujące jej prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ ten dokona prawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustali, czy pobrany w spornym okresie zasiłek nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie. Nie bez znaczenia jest tu również okoliczność, że "nowe" orzeczenie o niepełnosprawności córki skarżącej jest w istocie tożsame z poprzednio obowiązującym. Skarżąca miała wiec prawo przypuszczać, że w statusie "niepełnosprawności" jej dziecka nic się nie zmieniło. Tym samym można powziąć wątpliwość, czy wydanie takiego orzeczenia stanowiło wyraźną przesłankę do uznania, że nastąpiła zmiana warunków, które to mogły wpłynąć na prawo do świadczenia. Biorąc pod uwagę powyższe orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a.