II SA/Gl 1414/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski,, Sędzia WSA Andrzej Matan, Protokolant st. sekretarz sądowy Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 marca 2022 r. sprawy ze skargi E. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Prezydent Miasta Z. decyzją z dnia [...] r. uznał wypłacone skarżącej E. P. świadczenie pielęgnacyjne w okresie od [...] października do 30 listopada 2020 r. w wysokości 2.562,00 zł za świadczenie nienależnie pobrane i zażądał zwrotu świadczenia nienależnie pobranego w wysokości 732,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W podstawie prawnej wydanego rozstrzygnięcia wskazał na przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2022 r., poz. 615), zwanej dalej u.ś.r. Na skutek wniesionego przez skarżącą odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył przepisy art. 17 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 u.ś.r. Wskazał, że z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, iż ojciec skarżącej, w związku z niepełnosprawnością którego skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne, zmarł w dniu [...] października 2020 r. Stąd też świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w okresie od [...] października do 30 listopada 2020 r. w wysokości 2.562,00 zł uznano za świadczenie nienależnie pobrane. Skarżąca wpłaciła na konto Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. kwotę 1.830,00 zł i w związku z tym pozostała do wpłaty kwota 732,00 zł z ustawowymi odsetkami. Dalej organ odwoławczy przypomniał, że decyzją z dnia [...] r. utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] r. w przedmiocie uchylenia decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia [...] r., na mocy której skarżącej przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne na ojca. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ zaakcentował, że skoro ojciec skarżącej zmarł w dniu [...] października 2020 r., to świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem nie przysługuje jej od [...] października 2020 r. Organ odwoławczy wskazał też, że w orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, iż w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r. chodzi o sytuacje, gdy dojdzie do wypłaty świadczenia za okres, w którym nie przysługiwałoby ono uprawnionemu, czyli także, gdy doszło do wypłaty przyznanych uprzednio świadczeń, ale za okres przypadający po śmierci osoby uprawnionej. Unormowanie to wynika z konieczności uregulowania sytuacji, gdy po śmierci osoby uprawnionej organ pomocowy nadal przekazuje środki z tytułu świadczeń na rachunek bankowy. W konsekwencji organ stwierdził, że w analizowanej sprawie zachodzi przypadek opisany w art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r. ponieważ doszło do wypłaty przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego za okres przypadający po śmierci osoby uprawnionej – ojca skarżącej. W skardze na powyższą decyzję skarżąca nie zgodziła się z zakwalifikowaniem części wypłaconego już świadczenia w trakcie posiadanych uprawnień do pobierania go, jako świadczenia nienależnego, gdyż w trakcie okresu rozliczeniowego nastąpiło - z przyczyn niezależnych od uprawnionego - ustanie prawa do tego świadczenia. Wskazała m.in., że art. 17 ust. 4 u.ś.r. informuje jak ustala się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego za niepełny miesiąc, tymczasem, gdy prawo takie zostało już ustalone i z jakichś przyczyn uchylono je, a mimo to wypłacane jest nadal, zastosowanie ma art. 30 ust. 2 u.ś.r., który ściśle określa co uznaje się za świadczenie nienależnie pobrane. W ocenie skarżącej takim świadczeniem było wypłacone jej świadczenie za miesiąc listopad 2020 r. i zwrócone przez nią w dniu, w którym udało jej się złożyć stosowne oświadczenie o zgonie ojca i ustaniu prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad nim. Natomiast niczym uzasadnionym jest nazwanie świadczeniem nienależnie pobranym części należnego jej świadczenia, wypłaconego jeszcze przed zaistnieniem okoliczności powodujących jego ustanie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia 20 grudnia 2021 r. skarżąca podniosła dodatkowe argumenty na poparcie stanowiska co do błędnych działań i rozstrzygnięć organów orzekających w niniejszej sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie są, w ocenie składu orzekającego, zgodne z prawem. Nie można bowiem podzielić stanowiska orzekających w sprawie organów, że przedmiotowe świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 u.ś.r. Przypomnieć przyjdzie na wstępie, że zgodnie z ust. 2 powołanego przepisu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. W niniejszej sprawie organy uznały, że ziściła się przesłanka określona w art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r., co stanowiło podstawę do uznania wypłaconego świadczenia pielęgnacyjnego za okres przypadający po śmierci ojca skarżącej za nienależnie pobrane. Tymczasem w ocenie Sądu sytuacja określona w tym przepisie nie miała miejsca, a tym samym brak było podstaw prawnych do uznania, że wypłacone skarżącej za okres od [...] października do 30 listopada 2020 r. świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem nienależnie pobranym. Przypomnieć wypadnie, co w sprawie jest bezsporne, iż skarżącej na mocy decyzji z dnia [...] r. przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad jej ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ojciec skarżącej zmarł w dniu [...] października 2020 r., a mimo to skarżącej wypłacone zostało świadczenie pielęgnacyjne za miesiące październik i listopad 2020 r. w pełnej wysokości. Bezsporne pozostaje również, że skarżąca zwróciła otrzymane za miesiąc listopad 2020 r. świadczenie w kwocie 1.830,00 zł jeszcze przed wydaniem decyzji w niniejszej sprawie. W tej sytuacji, wobec zwrotu kwoty świadczenia za miesiąc listopad 2020 r., nie sposób uznać, że zostało ono pobrane przez skarżącą, a tym bardziej, że zostało pobrane nienależnie. Orzekanie co do tej części wypłaconego i dobrowolnie zwróconego świadczenia było zatem bezpodstawne i bezprzedmiotowe. Nieco inaczej wygląda sprawa w odniesieniu do kwoty 732,00 zł jako części świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego za miesiąc październik 2020 r. Organ nie wyjaśnił w jaki sposób wyliczył tę kwotę, jednakże z kontekstu ustalonych w sprawie okoliczności nie trudno się domyślić, że dokonał tego posiłkując się wskazówką wynikającą z art. 17 ust. 4 u.ś.r. Jakkolwiek tego nie uczynił, to również i ta część świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać uznana za nienależnie pobraną. Po pierwsze wypłacenie świadczenia za miesiąc październik 2020 r. nastąpiło "z góry", w czasie kiedy w obrocie prawnym pozostawała decyzja o przyznaniu świadczenia i w czasie, kiedy ojciec skarżącej żył. Brak było zatem jakichkolwiek powodów, aby świadczenia tego nie wypłacić. Świadczenie pielęgnacyjne jest wypłacane miesięcznie i służy sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną. Okoliczność, że w ciągu miesiąca podopieczny zmarł w żaden sposób nie przesądza o tym, że świadczenie stało się nienależnie pobrane. Jego cel został bowiem zrealizowany już w momencie wypłaty, kiedy podopieczny żył. Trudno też wyobrazić sobie, aby wykorzystanie tego świadczenia miało następować proporcjonalnie do upływu kolejnych dni miesiąca, ani tym bardziej, aby osoba uprawniona z dniem następującym po śmierci podopiecznego, miałaby podjąć zatrudnienie, z którego zrezygnowała lub nie podjęła w celu sprawowania opieki. Po drugie wypłacone w tych okolicznościach świadczenie nie spełnia żadnego z wymienionych w art. 30 ust. 2 u.ś.r. kryteriów pozwalających na uznanie go za nienależnie pobrane. W szczególności nie jest to świadczenie, o którym mowa w pkt 5 tego przepisu. Nie jest to bowiem świadczenie wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej to świadczenie. Świadczenie za miesiąc październik niewątpliwie wypłacone zostało skarżącej jako osobie wskazanej w decyzji o jego przyznaniu, a decyzja ta w dacie wypłaty świadczenia pozostawała w obrocie prawnym. Późniejsze wyeliminowanie z obrotu prawnego tej decyzji mogłoby skutkować uznaniem wypłaconego na jej podstawie świadczenia za nienależnie pobrane jedynie wówczas, gdyby stwierdzona została nieważność decyzji z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie przyznane zostało na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia (art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.). Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała jednak miejsca albowiem decyzja Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] r., uchylająca decyzję przyznającą skarżącej świadczenie pielęgnacyjne, wydana została na podstawie art. 163 k.p.a., a więc w innym trybie i z innym skutkiem aniżeli wskazane powyżej. Sąd dostrzega intencje organów i powody, dla których wydane zostały kontrolowane rozstrzygnięcia. Sąd dostrzega również, że ustawodawca w ustawie o świadczeniach rodzinnych nie przewidział takiej sytuacji, jaka miała miejsce na gruncie niniejszej sprawy. W żaden jednak sposób nie upoważnia to organów administracji publicznej do "uregulowania sytuacji, gdy po śmierci osoby uprawnionej organ pomocowy nadal przekazuje środki z tytułu świadczeń na rachunek bankowy" (cyt.: str. 3 zaskarżonej decyzji media pagina). Wszak w praworządnym państwie prawa organy działają w granicach i na podstawie obowiązujących przepisów prawa (art. 7 Konstytucji RP, art. 6 k.p.a.). Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie niewłaściwie zastosowały przepisy prawa materialnego, co doprowadziło do nieuprawnionego uznania wypłaconych skarżącej świadczeń za nienależnie pobrane, co z kolei skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329), zwanej dalej p.p.s.a. Przyczyny uzasadniające uchylenie kontrolowanych decyzji powodują, że postępowanie administracyjne w przedmiocie uznania wypłaconych skarżącej świadczeń za nienależnie pobrane jest bezprzedmiotowe, co skutkowało orzeczeniem o jego umorzeniu na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.